Trước tiên xin nhấn mạnh điều quan trọng nhất: Nếu tinh hoàn hoặc bìu đột nhiên đau dữ dội, đừng chờ đợi, hãy đến khoa cấp cứu ngay lập tức.
Phần dưới của bài viết này sẽ giải thích nguyên nhân, cách kiểm tra và phẫu thuật gồm những gì. Nhưng nếu hiện tại bạn đang bị đau, hoặc con bạn nửa đêm kêu đau vùng kín, đọc đến đây là có thể xuất phát đi viện được rồi, trên đường đi hãy đọc tiếp.
Xoắn tinh hoàn là gì?
Tinh hoàn nằm treo bên trong bìu, phía trên nối với một dải gọi là thừng tinh, bên trong chứa mạch máu nuôi dưỡng tinh hoàn, dây thần kinh và ống dẫn tinh. Ở trạng thái bình thường, tinh hoàn được các mô xung quanh cố định chắc chắn nên khó bị xoay bất thường.
Một số người bẩm sinh có cấu trúc cố định không đủ chắc, khiến tinh hoàn có thể đung đưa trong bìu giống như quả lắc bên trong chiếc chuông, y học gọi là dị dạng quả lắc chuông (bell clapper deformity). Khi đó, một khi tinh hoàn tự xoay quanh trục thừng tinh, thừng tinh sẽ giống như chiếc khăn bị vắt chặt khiến dòng máu bị tắc nghẽn. Đây chính là tình trạng xoắn tinh hoàn (Testicular torsion).
Khi dòng máu bị ngắt, tinh hoàn bắt đầu thiếu máu cục bộ. Nếu kéo dài thời gian, tinh hoàn có thể bị hoại tử và không giữ lại được.
Tùy theo vị trí xoắn, bác sĩ sẽ chia thành hai loại:
- Xoắn trong màng tinh hoàn: Tinh hoàn xoay bên trong lớp màng tinh hoàn (tinh mạc) bao ngoài, thường gặp nhất ở tuổi dậy thì và đa phần liên quan đến dị dạng quả lắc chuông.
- Xoắn ngoài màng tinh hoàn: Tinh hoàn cùng toàn bộ màng tinh hoàn xoay cùng nhau, chủ yếu xảy ra ở trẻ sơ sinh do tinh hoàn vừa di chuyển xuống bìu vẫn chưa được cố định hoàn toàn.
Ai dễ bị xoắn tinh hoàn?
Nam giới ở bất kỳ độ tuổi nào cũng có thể gặp phải, nhưng tập trung nhiều hơn ở hai giai đoạn:
- Bé trai tuổi dậy thì: Theo Cleveland Clinic, từ 12 đến 18 tuổi là độ tuổi có nguy cơ cao hơn. Ở tuổi dậy thì, tinh hoàn phát triển nhanh nên vấn đề cố định không đủ chắc dễ bộc lộ hơn.
- Trẻ sơ sinh và nhũ nhi: Em bé chưa biết nói là mình bị đau, thường chỉ quấy khóc liên tục, bỏ bú, vùng bìu trông sưng lên hoặc có màu sắc bất thường.
Ngoài ra, những người từng bị xoắn trước đây hoặc có người thân trong gia đình từng mắc phải cũng có nguy cơ cao hơn.
Nhiều người lầm tưởng tình trạng này là do vận động hay chạy nhảy gây ra. Thực tế không hẳn vậy, bệnh có thể xảy ra ngay cả khi đang ngủ hoặc đang ngồi, vì thế những trường hợp đang nửa đêm bị đau đến tỉnh giấc không hề hiếm gặp.
Xoắn tinh hoàn có những triệu chứng gì?
- Đau đột ngột, dữ dội ở một bên tinh hoàn hoặc bìu, thường chỉ trong vài phút đã đau đến mức không chịu nổi
- Bìu sưng to, da bìu có thể đỏ lên hoặc chuyển màu tím sẫm
- Tinh hoàn bên bị đau trông có vẻ nằm ở vị trí cao hơn hoặc nằm lệch tư thế
- Buồn nôn, nôn mửa, đôi khi cơn đau lan lên vùng bụng dưới hoặc vùng bẹn
- Đau đến mức đi lại hay đứng đều khó khăn
Có một điểm cần đặc biệt lưu ý: Đau một lúc rồi tự khỏi không có nghĩa là đã ổn. Tinh hoàn có thể đã bị xoắn rồi tự xoay trở lại, và lần sau vẫn sẽ tái diễn. Trong trường hợp này bạn cũng cần sớm đến khám bác sĩ khoa tiết niệu.
Thêm vào đó, trẻ vị thành niên thường vì ngại ngùng nên chỉ nói là đau bụng. Nếu phụ huynh thấy con đau bụng kèm theo nôn mửa, hãy hỏi thêm một câu xem vùng kín của con có bị đau không.
Làm sao phân biệt xoắn tinh hoàn và viêm mào tinh hoàn?
Cả hai tình trạng đều khiến bìu sưng, nóng, đỏ và đau với biểu hiện bên ngoài rất giống nhau, ngay cả bác sĩ nếu chỉ nhìn bằng mắt thường cũng chưa chắc phân biệt được. Sự khác biệt cơ bản như bảng dưới đây, nhưng chỉ dùng để tham khảo, không thể dùng để tự phán đoán xem có cần đi bệnh viện hay không:
| Xoắn tinh hoàn | Viêm mào tinh hoàn | |
|---|---|---|
| Khởi phát cơn đau | Đột ngột, rất dữ dội | Thường đau tăng dần từ vài giờ đến vài ngày |
| Độ tuổi thường gặp | Chủ yếu ở tuổi dậy thì và trẻ sơ sinh | Chủ yếu ở nam giới trưởng thành, cũng có thể gặp ở trẻ em |
| Sốt, khó chịu khi đi tiểu | Ít gặp hơn | Thường gặp hơn, xét nghiệm nước tiểu có thể thấy dấu hiệu viêm |
| Lưu lượng máu trên siêu âm | Giảm hoặc hầu như không có | Thường tăng lên |
| Xử trí | Phẫu thuật khẩn cấp | Đa số điều trị bằng thuốc và nghỉ ngơi |
Một tình trạng khác cũng thường gặp ở tuổi dậy thì và gây đau đột ngột được gọi là xoắn mấu phụ tinh hoàn. Mấu phụ tinh hoàn là một mô nhỏ còn sót lại từ thời kỳ phôi thai, khi bị xoắn cũng gây đau nhiều nhưng thường không ảnh hưởng đến bản thân tinh hoàn. Vấn đề là người bình thường ở nhà hoàn toàn không thể tự phân biệt được, nên vẫn cần để bác sĩ chẩn đoán.
Chi tiết về bệnh viêm mào tinh hoàn có thể tham khảo tại bài viết ‹Viêm mào tinh hoàn là gì?›; các nguyên nhân gây đau tinh hoàn khác được tổng hợp tại bài ‹Đau tinh hoàn là do nguyên nhân gì?›.
Tại sao xoắn tinh hoàn nhất định phải xử trí khẩn cấp?
Bởi vì thời gian tinh hoàn bị thiếu máu cục bộ gần như quyết định trực tiếp việc có giữ lại được tinh hoàn hay không.
MedlinePlus ghi nhận rằng nếu phẫu thuật trong vòng 6 giờ kể từ khi bắt đầu có triệu chứng, đa số tinh hoàn có thể được bảo tồn; nếu lưu lượng máu bị giảm quá 6 giờ, khả năng phải cắt bỏ tinh hoàn sẽ tăng lên. Cleveland Clinic cũng đề cập rằng tinh hoàn chỉ có thể chịu đựng được khoảng 6 giờ trong tình trạng không có máu nuôi.
Tuy nhiên, nói thật lòng thì đây không phải là một ranh giới an toàn tuyệt đối. MedlinePlus cũng nhắc nhở rằng ngay cả khi bị xoắn chưa đến 6 giờ, tinh hoàn vẫn có thể mất chức năng. Vì vậy lời khuyên của chúng tôi rất đơn giản: Đừng ngồi tính thời gian, hễ đau là đi viện ngay.
Những tình huống trì hoãn thường gặp: nghĩ bụng cứ ngủ một giấc xem sao, ngại không dám nói với người nhà, ra phòng khám gần nhà xếp hàng chờ khám trước, hoặc tự lái xe đến bệnh viện. Cách tốt hơn là nhờ người thân hoặc bạn bè chở đi, đến thẳng khoa cấp cứu của bệnh viện có chuyên khoa tiết niệu hoặc ngoại khoa có khả năng phẫu thuật. Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) cũng khuyến cáo người bệnh không nên tự lái xe đi cấp cứu.
Chẩn đoán xoắn tinh hoàn như thế nào?
- Hỏi bệnh và khám lâm sàng: Bác sĩ sẽ hỏi thời điểm bắt đầu đau, kiểu đau, đồng thời kiểm tra vị trí tinh hoàn, mức độ sưng và đau khi ấn, cũng như đánh giá các dấu hiệu thực thể như phản xạ cơ bìu.
- Siêu âm Doppler bìu: Đây là xét nghiệm thường dùng nhất để quan sát lưu lượng máu trong tinh hoàn. Khi bị xoắn, lưu lượng máu thường giảm hoặc không phát hiện được; còn khi bị viêm thì lưu lượng máu thường tăng lên.
- Xét nghiệm nước tiểu: Giúp kiểm tra xem có nhiễm trùng hay không để phân biệt với viêm mào tinh hoàn.
Cần lưu ý rằng siêu âm không chính xác tuyệt đối. Mayo Clinic cho biết siêu âm không phải lúc nào cũng phát hiện được tình trạng giảm lưu lượng máu, vì vậy không thể chỉ dựa vào siêu âm để loại trừ xoắn tinh hoàn. Nếu lâm sàng bác sĩ nghi ngờ cao, có thể không chờ xét nghiệm mà sắp xếp phẫu thuật thăm dò bìu ngay. Đây không phải là điều trị quá mức, mà vì cái giá phải trả cho việc chờ đợi là quá lớn.
Điều trị xoắn tinh hoàn như thế nào?
Phẫu thuật: Tháo xoắn và cố định tinh hoàn
Xoắn tinh hoàn không tự khỏi, phương pháp điều trị chính là phẫu thuật, cụ thể là phẫu thuật thăm dò bìu:
1. Rạch một đường nhỏ ở bìu (đôi khi ở vùng bẹn)
2. Xoay thừng tinh bị xoắn trở lại vị trí cũ để khôi phục lưu lượng máu
3. Quan sát màu sắc và lưu lượng máu của tinh hoàn để xác định xem có thể giữ lại được hay không
4. Dùng chỉ khâu cố định tinh hoàn vào thành bìu (phẫu thuật cố định tinh hoàn – orchiopexy) để tránh tái xoắn
Tinh hoàn bên đối diện thường cũng sẽ được cố định cùng lúc. Vì dị dạng quả lắc chuông (bell clapper deformity) gây xoắn thường xuất hiện ở cả hai bên, nên bên còn lại cũng có nguy cơ bị xoắn trong tương lai.
Nếu tinh hoàn đã bị hoại tử
Khi thiếu máu quá lâu khiến tinh hoàn không còn khả năng sống, bác sĩ có thể phải cắt bỏ tinh hoàn (orchiectomy) để tránh nhiễm trùng và các biến chứng về sau. Sau khi cắt một bên tinh hoàn, bên còn lại vẫn có thể duy trì nội tiết tố và chức năng sinh sản, nhưng Cleveland Clinic cũng lưu ý rằng sau khi bị xoắn có thể xảy ra tình trạng giảm số lượng tinh trùng, người bệnh có thể trao đổi thêm với bác sĩ để theo dõi về sau. Nếu bận tâm về mặt thẩm mỹ, người bệnh có thể thảo luận với bác sĩ về việc đặt tinh hoàn nhân tạo.
Có thể tự xoay tinh hoàn trở lại tại nhà không?
Không nên. Cleveland Clinic khuyến cáo rõ ràng không được tự ý xoay tinh hoàn trở lại vì có thể làm tình trạng xoắn nghiêm trọng hơn. Tại khoa cấp cứu, đôi khi bác sĩ sẽ thử tháo xoắn bằng tay (manual detorsion) trước, nhưng ngay cả khi thành công thì thông thường vẫn cần phẫu thuật cố định tinh hoàn sau đó.
Khi phát hiện đau tinh hoàn đột ngột tại nhà, cần làm gì?
1. Đi cấp cứu ngay lập tức, chọn bệnh viện có khoa tiết niệu hoặc ngoại khoa có khả năng phẫu thuật khẩn cấp.
2. Nhờ người chở đi hoặc gọi xe cấp cứu, không tự lái xe.
3. Không chườm nóng hay chườm lạnh rồi đi ngủ tiếp, cũng không tự xoa bóp hoặc vặn xoay.
4. Đối với trẻ nhỏ, phụ huynh hãy ghi nhớ khoảng thời gian trẻ bắt đầu đau hoặc quấy khóc để báo cho bác sĩ khi đến viện.
Câu hỏi thường gặp về xoắn tinh hoàn (FAQ)
Có. Đó có thể là tình trạng tinh hoàn bị xoắn rồi tự tháo xoắn, và rất có khả năng sẽ tái xoắn về sau. Bạn nên khám chuyên khoa tiết niệu càng sớm càng tốt để đánh giá xem có cần phẫu thuật cố định tinh hoàn dự phòng hay không.
Không nên. Xoắn tinh hoàn là cuộc chạy đua với thời gian, càng kéo dài thì khả năng giữ được tinh hoàn càng thấp. Dù xảy ra vào nửa đêm cũng hãy đến thẳng khoa cấp cứu, đừng đợi đến giờ phòng khám mở cửa.
Không thể phân biệt một cách đáng tin cậy. Cả hai tình trạng đều gây sưng, nóng, đỏ, đau; ngay cả bác sĩ cũng thường cần đến siêu âm hoặc thậm chí phẫu thuật thăm dò bìu mới xác định chắc chắn được. Vì vậy, hễ bị đau dữ dội đột ngột thì hãy xử trí như một trường hợp cấp cứu trước tiên.
Không phải. Tình trạng này thường gặp hơn ở tuổi dậy thì và trẻ sơ sinh, nhưng người trưởng thành vẫn có thể mắc phải. Trẻ nhỏ chưa biết nói khi đau, vì vậy nếu thấy trẻ quấy khóc liên tục, bìu sưng hoặc đổi màu thì cũng cần đưa đi khám ngay.
Nếu được tháo xoắn kịp thời và giữ lại được tinh hoàn, đa số có thể duy trì chức năng; ngay cả khi phải cắt bỏ một bên, bên còn lại thường vẫn đảm bảo được nội tiết tố và khả năng sinh sản. Tuy nhiên, sau khi bị xoắn vẫn có khả năng giảm số lượng tinh trùng, những người có kế hoạch sinh con có thể trao đổi với bác sĩ để theo dõi.
Dị dạng quả lắc chuông bẩm sinh không thể phòng ngừa trước. Điều có thể làm là nhận biết dấu hiệu cảnh báo: khi đau tinh hoàn dữ dội đột ngột thì phải đi khám ngay. Với những người đã từng bị xoắn một lần, khi phẫu thuật bác sĩ thường sẽ cố định cả hai bên để giảm nguy cơ tái phát.
Tài liệu tham khảo y khoa
- MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ): Testicular torsion
- Cleveland Clinic: Testicular Torsion
- NHS: Testicle pain
- StatPearls (NCBI Bookshelf): Testicular Torsion
- Mayo Clinic: Testicular torsion – Diagnosis and treatment
Đọc thêm
- Đau tinh hoàn là do nguyên nhân gì?
- Viêm mào tinh hoàn là gì?
- Sưng to bìu là do nguyên nhân gì?
- Tràn dịch màng tinh hoàn là gì?
Lời khuyên từ bác sĩ tiết niệu
Xoắn tinh hoàn không phổ biến, nhưng đây là một trong số ít các vấn đề tiết niệu thực sự không thể chờ đợi. Thà đi cấp cứu một chuyến rồi phát hiện chỉ là viêm nhiễm, còn hơn tự theo dõi ở nhà đến mức không giữ được tinh hoàn. Gia đình có bé trai ở tuổi dậy thì nên dặn trước: nếu vùng kín đột nhiên đau dữ dội, đừng ngại ngùng mà hãy nói ngay lập tức.
Bài viết này cung cấp thông tin giáo dục sức khỏe, không thể thay thế chẩn đoán của bác sĩ; nếu cơ thể có dấu hiệu bất thường, vui lòng đi khám.
