Khi thay tã cho bé và thấy một bên bìu to hơn, hoặc khi tắm tự sờ thấy bìu của mình căng phồng như quả bóng chứa nước, suy nghĩ đầu tiên của nhiều người là: liệu có khối u gì không? Thực ra, tình trạng sưng mềm, không đau như vậy thường do một nguyên nhân phổ biến là tràn dịch màng tinh hoàn, còn gọi là ứ nước màng tinh hoàn, tiếng Anh là hydrocele. Bài viết này sẽ giải thích dễ hiểu sự khác nhau giữa tràn dịch màng tinh hoàn ở trẻ em và người lớn, cách phân biệt với thoát vị bẹn, cũng như khi nào có thể theo dõi và khi nào cần can thiệp.
Tràn dịch màng tinh hoàn là gì?
Bên ngoài tinh hoàn được bao bọc bởi một lớp màng mỏng gọi là màng tinh hoàn (tinh mạc). Bình thường, trong khoang màng tinh hoàn chỉ có một lượng nhỏ dịch bôi trơn, được tiết ra và hấp thu cân bằng. Khi dịch tiết ra quá nhiều, hấp thu kém, hoặc dịch từ ổ bụng chảy xuống, dịch sẽ tích tụ trong màng tinh hoàn làm bìu sưng to lên, đó chính là tràn dịch màng tinh hoàn.
Tràn dịch màng tinh hoàn có thể xảy ra ở một bên hoặc hai bên, đa số không đau, sờ vào thấy mềm và có độ đàn hồi, nhưng khi lượng dịch nhiều sẽ gây cảm giác nặng tức, trì xuống ở bìu.
Tràn dịch màng tinh hoàn ở trẻ em và người lớn khác nhau thế nào?
Tràn dịch màng tinh hoàn ở trẻ em (bẩm sinh, thông thương)
Khi thai nhi phát triển, tinh hoàn di chuyển từ ổ bụng xuống bìu qua một đường hầm gọi là ống phúc tinh mạc. Đường hầm này lẽ ra phải tự đóng lại trước hoặc sau khi sinh; nếu không đóng kín, dịch trong ổ bụng sẽ theo ống này chảy xuống bìu, tạo thành tràn dịch màng tinh hoàn thông thương.
- Khá phổ biến ở trẻ sơ sinh, trẻ sinh non càng dễ gặp hơn
- Ở nhiều bé, ống này sẽ tự đóng lại vào khoảng một tuổi và dịch tích tụ cũng tự hết
- Đặc điểm điển hình là kích thước thay đổi: to lên khi quấy khóc, đứng hoặc rặn; nhỏ lại khi ngủ hoặc nằm ngửa
- Nếu ống này khá rộng, ruột cũng có thể chui xuống và trở thành thoát vị bẹn
Tràn dịch màng tinh hoàn ở người lớn (mắc phải, không thông thương)
Tràn dịch màng tinh hoàn ở người lớn đa phần không phải do dịch từ ổ bụng chảy xuống, mà do chính màng tinh hoàn tiết quá nhiều dịch hoặc giảm khả năng hấp thu. Kích thước khối sưng thường khá cố định, nằm ngửa cũng không xẹp đi. Tình trạng này thường gặp ở tuổi trung niên trở lên, hoặc xuất hiện sau chấn thương hay viêm nhiễm.
Nguyên nhân phổ biến gây tràn dịch màng tinh hoàn
- Ống bẩm sinh chưa đóng kín: Nguyên nhân chính gây tràn dịch màng tinh hoàn thông thương ở trẻ em.
- Phù vô căn không rõ nguyên nhân: Phổ biến nhất ở người lớn, không tìm thấy yếu tố khởi phát cụ thể, to dần theo thời gian.
- Viêm hoặc nhiễm trùng: Sau viêm mào tinh hoàn hoặc viêm tinh hoàn, màng tinh hoàn có thể tiết dịch phản ứng.
- Chấn thương: Sau va đập vùng bìu hoặc chấn thương thể thao.
- Sau phẫu thuật: Ví dụ sau phẫu thuật thoát vị bẹn hoặc giãn tĩnh mạch thừng tinh, tuần hoàn bạch huyết bị ảnh hưởng.
- Vấn đề tại chính tinh hoàn: Trong một số ít trường hợp, xoắn tinh hoàn hoặc u tinh hoàn có thể kèm theo tràn dịch; đây cũng là lý do tràn dịch màng tinh hoàn mới xuất hiện ở người lớn cần được thăm khám.
- Dịch ổ bụng (cổ trướng): Như xơ gan kèm cổ trướng, dịch có thể theo ống thông chảy vào bìu.
Tràn dịch màng tinh hoàn có những triệu chứng gì?
- Một bên hoặc hai bên bìu sưng to, sờ vào giống như quả bóng nước
- Thường không đau, khi nhiều nước có cảm giác nặng trì, khó chịu khi đi lại hoặc ngồi lâu
- Trẻ em: kích thước thay đổi trong ngày, buổi sáng nhỏ hơn, chiều tối hoặc sau khi khóc thì to hơn
- Người lớn: kích thước khá cố định, to lên từ từ
- Khi lượng dịch rất nhiều, có thể không sờ thấy tinh hoàn bên trong, gây ảnh hưởng đến việc mặc quần, đi tiểu hoặc sinh hoạt tình dục
Nếu bìu sưng to kèm theo đau rõ rệt, sưng đỏ nóng hoặc sốt, cần nghĩ nhiều hơn đến tình trạng viêm hoặc các cấp cứu khác, có thể tham khảo bài Đau tinh hoàn là do nguyên nhân gì? và Viêm mào tinh hoàn là gì?.
Phân biệt tràn dịch màng tinh hoàn với thoát vị bẹn và các nguyên nhân sưng bìu khác như thế nào?
| Tình trạng | Đặc điểm thường gặp |
|---|---|
| Tràn dịch màng tinh hoàn | Mềm, giống quả bóng nước, đa số không đau, soi đèn pin thấy ánh sáng xuyên qua (nghiệm pháp soi đèn dương tính) |
| Thoát vị bẹn | Vùng bẹn hoặc bìu phồng lên, to ra khi rặn, nằm ngửa có thể đẩy xẹp lại, có thể nghe thấy tiếng nhu động ruột; khi bị nghẹt sẽ đau, sưng cứng, nôn ói |
| Viêm mào tinh hoàn, viêm tinh hoàn | Sưng và đau, thường kèm theo sốt, khó chịu khi đi tiểu |
| Giãn tĩnh mạch thừng tinh | Sờ vào giống như một búi giun, rõ hơn khi đứng lâu |
| U tinh hoàn | Sờ thấy khối cứng ngay tại tinh hoàn, thường không đau, ánh sáng không xuyên qua được |
| Xoắn tinh hoàn | Đau dữ dội đột ngột, thuộc tình trạng cấp cứu |
Tràn dịch màng tinh hoàn và thoát vị bẹn ở trẻ em thường cùng tồn tại và có vẻ ngoài rất giống nhau, chi tiết có thể tham khảo bài Thoát vị bẹn và phân loại; các nguyên nhân gây sưng bìu khác được tổng hợp tại bài Sưng bìu là do nguyên nhân gì?.
Chẩn đoán tràn dịch màng tinh hoàn như thế nào?
- Hỏi bệnh và khám lâm sàng (sờ nắn): Bác sĩ sẽ hỏi bìu đã sưng bao lâu, kích thước có thay đổi không, có đau hay chấn thương không, đồng thời sờ khám tinh hoàn, mào tinh hoàn và vùng bẹn, yêu cầu bạn ho hoặc rặn để xem khối sưng có thay đổi không.
- Nghiệm pháp soi đèn: Dùng đèn pin chiếu sát vào da bìu; do bên trong tràn dịch là dịch trong suốt nên sẽ thấy ánh sáng đỏ xuyên qua; ngược lại khối u đặc hoặc máu tụ sẽ không cho ánh sáng xuyên qua.
- Siêu âm bìu: Là xét nghiệm hình ảnh được sử dụng phổ biến nhất, giúp xác nhận có dịch tích tụ, quan sát rõ tinh hoàn và mào tinh hoàn nằm bên trong lớp dịch có vấn đề gì khác không, đồng thời giúp phân biệt có kèm thoát vị bẹn hay không. Tràn dịch màng tinh hoàn mới xuất hiện ở người lớn thường được khuyên làm siêu âm.
- Các xét nghiệm khác: Xét nghiệm nước tiểu khi nghi ngờ nhiễm trùng; khi nghi ngờ u tinh hoàn, bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm máu và các đánh giá chuyên sâu hơn.
Điều trị tràn dịch màng tinh hoàn như thế nào?
Theo dõi định kỳ
- Tràn dịch màng tinh hoàn ở trẻ em nếu không kèm thoát vị bẹn thì nhiều trường hợp có thể theo dõi đến sau một tuổi rồi mới đánh giá xem có cần can thiệp hay không.
- Tràn dịch màng tinh hoàn ở người lớn nếu lượng dịch ít, không gây khó chịu và qua thăm khám đã loại trừ các bệnh lý khác thì có thể theo dõi định kỳ.
- Tràn dịch phản ứng do viêm hoặc chấn thương thường sẽ giảm dần sau khi điều trị ổn thỏa nguyên nhân ban đầu.
Phẫu thuật
Không có thuốc uống nào làm tiêu hết dịch trong tràn dịch màng tinh hoàn. Bác sĩ sẽ thảo luận về việc phẫu thuật khi có các tình huống sau:
- Trẻ em đã qua thời gian theo dõi nhưng dịch vẫn chưa tự hết, hoặc có kèm thoát vị bẹn
- Người lớn có lượng dịch nhiều, ngày càng to, gây nặng tức, đau, ảnh hưởng đến sinh hoạt hoặc thẩm mỹ
- Qua thăm khám nghi ngờ có vấn đề khác ở tinh hoàn cần xử trí
Ở trẻ em, phẫu thuật thường thực hiện qua một vết mổ nhỏ ở vùng bẹn để thắt ống thông chưa đóng kín; ở người lớn thì xử lý trực tiếp tại lớp màng tinh hoàn. Về phương pháp mổ, gây mê và chăm sóc sau mổ, vui lòng tham khảo bài Phẫu thuật cắt màng tinh hoàn điều trị tràn dịch.
Chọc hút dịch có được không?
Dùng kim hút dịch ra tuy có thể làm xẹp tạm thời, nhưng dịch rất dễ tái phát và tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng, chảy máu; phương pháp này thường chỉ áp dụng trong những trường hợp đặc biệt không đủ điều kiện phẫu thuật và cần thảo luận kỹ với bác sĩ.
Khi nào cần đi khám bác sĩ?
Nên khám chuyên khoa Tiết niệu (trẻ em có thể khám Ngoại nhi) để được đánh giá:
- Lần đầu phát hiện bìu sưng to và không rõ nguyên nhân
- Trẻ em đã qua khoảng một tuổi mà vẫn còn dịch, hoặc khối sưng lúc to lúc nhỏ, nghi ngờ thoát vị bẹn
- Tràn dịch màng tinh hoàn ở người lớn ngày càng to, hoặc gây ảnh hưởng đến sinh hoạt
- Bìu sưng to kèm theo sờ thấy khối cứng ở tinh hoàn
Cần đi khám ngay hoặc vào cấp cứu:
- Đau dữ dội đột ngột ở bìu hoặc tinh hoàn
- Khối phồng ở vùng bẹn hoặc bìu trở nên cứng, không đẩy xẹp lại được, kèm đau bụng, nôn ói, trẻ quấy khóc liên tục hoặc bỏ bú
- Bìu sưng đỏ, nóng, đau kèm theo sốt
Câu hỏi thường gặp (FAQ) về tràn dịch màng tinh hoàn
Tràn dịch màng tinh hoàn ở trẻ em có khá nhiều trường hợp tự biến mất vào khoảng một tuổi; ở người lớn thì ít khi tự hết, nhưng nếu lượng dịch ít và không ảnh hưởng sinh hoạt thì có thể theo dõi trước.
Bản thân tràn dịch màng tinh hoàn không biến thành ung thư và nhìn chung không ảnh hưởng trực tiếp đến tinh trùng. Tuy nhiên, một số ít trường hợp tràn dịch là do bệnh lý khác của tinh hoàn gây ra, vì vậy khi mới phát hiện lần đầu vẫn nên đi khám kiểm tra.
Cả hai đều liên quan đến việc ống phúc tinh mạc không đóng kín hoàn toàn, nhưng bên trong tràn dịch màng tinh hoàn là dịch lỏng, còn thoát vị bẹn là ruột hoặc mạc nối chui xuống. Thoát vị bẹn có nguy cơ bị nghẹt nên thời điểm can thiệp thường tích cực và sớm hơn.
Không nhất thiết. Nếu chỉ là tràn dịch đơn thuần và không kèm thoát vị bẹn, đa số có thể theo dõi trước; nhưng nếu khối sưng lúc to lúc nhỏ, đẩy xẹp lại được, hoặc bé quấy khóc không dứt, nôn ói thì cần đưa đi khám càng sớm càng tốt.
Hiện không có thuốc nào làm tiêu mất dịch tích tụ. Nếu là tràn dịch phản ứng do viêm nhiễm, tình trạng có thể cải thiện dần sau khi điều trị hết viêm; khi cần can thiệp triệt để thì phẫu thuật vẫn là phương pháp chính.
Đối với tràn dịch màng tinh hoàn mới xuất hiện ở người lớn, người bệnh nên siêu âm bìu để xác nhận tinh hoàn và mào tinh hoàn nằm bên trong lớp dịch không có bất thường nào khác.
Tài liệu y khoa tham khảo
- MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ): Hydrocele
- Cleveland Clinic: Hydrocele
- StatPearls (NCBI Bookshelf): Hydrocele
- UCLH NHS Foundation Trust: Hydrocele
Đọc thêm
- Sưng bìu là do nguyên nhân gì?
- Phẫu thuật cắt màng tinh hoàn điều trị tràn dịch
- Đau tinh hoàn là do nguyên nhân gì?
- Viêm mào tinh hoàn là gì?
- Thoát vị bẹn và phân loại
Lời khuyên từ bác sĩ tiết niệu
Tràn dịch màng tinh hoàn đa phần là tình trạng lành tính và không gây đau, bạn không cần quá lo lắng; tuy nhiên khi lần đầu phát hiện bìu sưng to, bạn vẫn nên để bác sĩ thăm khám và siêu âm nhằm loại trừ các nguyên nhân khác. Đối với trẻ nhỏ, nếu khối sưng lúc to lúc nhỏ hoặc bé quấy khóc, nôn ói, hãy đưa bé đi khám sớm.
Bài viết này cung cấp thông tin giáo dục sức khỏe, không thể thay thế chẩn đoán của bác sĩ; nếu cơ thể có dấu hiệu bất thường, vui lòng đi khám.
