"Kết quả khám sức khỏe ghi thận ứ nước, có nặng không?" "Giãn đài bể thận có phải là thận ứ nước không?" Đây là những câu hỏi bác sĩ tiết niệu thường gặp. Thận ứ nước là tình trạng phần thu gom nước tiểu trong thận bị giãn và sưng lên vì nước tiểu không thoát ra được.
Bình thường nước tiểu được tạo ra ở thận, chảy xuống niệu quản đến bàng quang rồi ra ngoài qua niệu đạo. Nếu bất kỳ chỗ nào trên đường này bị sỏi, tuyến tiền liệt to, khối u hoặc mô sẹo chặn lại, hay nước tiểu chảy ngược, nước tiểu có thể ứ lại trong thận và gây thận ứ nước.
Thận ứ nước có thể chỉ gây khó chịu nhẹ hoặc hoàn toàn không có triệu chứng, nhưng nếu tắc nghẽn kéo dài, chức năng thận có thể bị tổn hại. Bài viết này tổng hợp nguyên nhân thường gặp, triệu chứng, xét nghiệm và khi nào cần đi khám sớm. Nếu điều bạn lo chủ yếu là đau hông lưng, hãy xem thêm bài đau lưng và đau hông.
Tóm tắt: Thận ứ nước không phải là một bệnh riêng lẻ, mà là khi nước tiểu bị tắc hoặc chảy ngược trên đường từ thận xuống bàng quang và niệu đạo, khiến phần thu gom nước tiểu của thận bị sưng. Nguyên nhân thường gặp ở người lớn gồm sỏi thận, phì đại tuyến tiền liệt, mang thai và tắc nghẽn do khối u hoặc mô sẹo. Không ít người không có triệu chứng và chỉ phát hiện qua siêu âm khi khám sức khỏe. Nếu đau hông lưng kèm sốt hoặc ớn lạnh, lượng nước tiểu giảm rõ hoặc không tiểu được, hãy đi khám sớm; được xử trí sớm, phần lớn người bệnh hồi phục.
Thận ứ nước là gì? Có những triệu chứng nào?
Thận ứ nước có thể xảy ra ở một bên hoặc cả hai bên thận. Tắc nghẽn đột ngột, chẳng hạn sỏi niệu quản, thường gây đau hông lưng rõ rệt; tắc nghẽn hình thành từ từ có thể không có triệu chứng cho đến khi siêu âm phát hiện.
Triệu chứng thường gặp gồm đau vùng thắt lưng, hông hoặc bụng, tiểu nhiều lần hoặc tiểu khó, nước tiểu đục, tiểu ra máu, buồn nôn, nôn, và sốt, ớn lạnh. Về thay đổi màu nước tiểu, hãy xem bài màu nước tiểu bất thường.
Siêu âm khám sức khỏe phát hiện thận ứ nước nhẹ có đáng lo không?
Thận ứ nước nhẹ đôi khi liên quan đến việc nhịn tiểu, siêu âm khi bàng quang quá căng hoặc uống nhiều nước, và có thể biến mất khi siêu âm lại sau khi đi tiểu; nhưng cũng có thể là dấu hiệu sớm của tắc nghẽn. Hãy mang kết quả đến bác sĩ tiết niệu để xem có cần làm thêm xét nghiệm không, đừng tự bỏ qua.
Phát hiện thận ứ nước khi mang thai hoặc trên siêu âm thai nhi thì sao?
Khi mang thai, tử cung lớn dần có thể chèn ép niệu quản và gây thận ứ nước ở người mẹ, phần lớn cải thiện sau sinh. Thận ứ nước ở thai nhi phát hiện qua siêu âm thai cũng không hiếm, thường tự cải thiện trong thai kỳ hoặc sau sinh; một số ít cần theo dõi hoặc điều trị, hãy theo dõi theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa và tiết niệu nhi.
Nguyên nhân thường gặp của thận ứ nước
Ở người lớn, nguyên nhân thường gặp của thận ứ nước là sỏi thận hoặc sỏi niệu quản chặn đường nước tiểu; ở nam giới cũng thường liên quan đến phì đại tuyến tiền liệt gây tắc cổ bàng quang, làm tiểu không hết.
Các nguyên nhân khác gồm nhiễm trùng hoặc viêm đường tiết niệu, niệu quản hẹp do sẹo sau chấn thương hoặc phẫu thuật, cục máu đông, khối u bàng quang hoặc vùng chậu chèn ép, và bàng quang thần kinh không tự làm rỗng bình thường. Ở trẻ em, thường gặp hơn là hẹp bẩm sinh chỗ nối bể thận niệu quản, hoặc trào ngược bàng quang niệu quản.
Nhịn tiểu, uống ít nước có gây thận ứ nước không?
Nhịn tiểu lâu ngày hoặc bàng quang làm rỗng kém có thể khiến nước tiểu dồn ngược; uống quá ít nước có thể làm tăng nguy cơ sỏi, gián tiếp gây tắc nghẽn. Tuy nhiên, thận ứ nước thường có nguyên nhân tắc nghẽn hoặc trào ngược rõ ràng cần được tìm qua xét nghiệm, không nên chỉ điều chỉnh lượng nước uống để tự xử lý.
| Nguyên nhân có thể | Nhóm người hoặc tình huống thường gặp | Dấu hiệu gợi ý |
|---|---|---|
| Sỏi thận, sỏi niệu quản | Có tiền sử sỏi, uống ít nước | Đau hông lưng dữ dội đột ngột, tiểu ra máu, buồn nôn |
| Phì đại tuyến tiền liệt, tắc cổ bàng quang | Nam giới trung niên và cao tuổi | Phải rặn khi tiểu, tiểu không hết, tiểu đêm, thường cả hai bên |
| Mang thai | Phụ nữ mang thai giữa và cuối thai kỳ | Thường nhẹ, cải thiện sau sinh |
| Tắc bẩm sinh hoặc trào ngược bàng quang niệu quản | Thai nhi, trẻ nhỏ, trẻ em | Phát hiện qua siêu âm thai, hoặc nhiễm trùng tiểu tái diễn |
| Sẹo, khối u hoặc cục máu đông chèn ép | Từng phẫu thuật hoặc xạ trị, có tiền sử khối u | Hình thành từ từ, có thể không có triệu chứng |
Thận ứ nước cần làm những xét nghiệm nào?
Bác sĩ sẽ hỏi về cơn đau, tình trạng đi tiểu và sốt, tiền sử sỏi và phẫu thuật, khả năng mang thai, rồi thăm khám; nam giới có thể được thăm khám trực tràng để đánh giá tuyến tiền liệt có to không.
Siêu âm và chẩn đoán hình ảnh
Siêu âm thận và bàng quang cho thấy mức độ thận ứ nước và bàng quang có làm rỗng hết không, không dùng tia xạ và là xét nghiệm ban đầu thường dùng. Nếu cần tìm vị trí tắc, bác sĩ có thể chỉ định chụp CT, MRI hoặc xạ hình thận để đánh giá tắc nghẽn và chức năng từng bên thận.
Xét nghiệm máu, nước tiểu và nội soi bàng quang
Xét nghiệm máu giúp đánh giá chức năng thận, xét nghiệm nước tiểu xác định có nhiễm trùng hoặc tiểu ra máu không. Nếu nghi có vấn đề ở bàng quang hoặc niệu đạo, bác sĩ có thể chỉ định nội soi bàng quang. Nếu đồng thời tiểu buốt, hãy xem bài tiểu đau.
| Hạng mục | Mục đích chính | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hỏi bệnh và thăm khám | Nắm triệu chứng, tiền sử, khả năng mang thai | Mang theo kết quả khám sức khỏe và chẩn đoán hình ảnh trước đây |
| Siêu âm thận và bàng quang | Đánh giá mức độ thận ứ nước và khả năng làm rỗng bàng quang | Không tia xạ, có thể lặp lại để theo dõi |
| Xét nghiệm máu và nước tiểu | Đánh giá chức năng thận, nhiễm trùng và tiểu ra máu | Khi sốt thường cần cấy nước tiểu cùng lúc |
| Chụp CT hoặc MRI | Tìm vị trí và nguyên nhân tắc nghẽn | Bác sĩ quyết định tùy triệu chứng và chức năng thận |
| Xạ hình thận, nội soi bàng quang | Đánh giá chức năng từng bên thận, kiểm tra bàng quang và niệu đạo | Thực hiện khi cần |
Điều trị thận ứ nước và chăm sóc hằng ngày
Điều trị tùy vào nguyên nhân và mức độ. Nếu tắc nghẽn rõ, kèm nhiễm trùng hoặc chức năng thận giảm, bác sĩ thường dẫn lưu nước tiểu trước, chẳng hạn đặt ống thông tiểu, ống thông niệu quản (ống thông JJ) hoặc dẫn lưu thận qua da, để giảm áp lực cho thận.
Sau khi dẫn lưu mới xử lý nguyên nhân, ví dụ phẫu thuật sỏi, dùng thuốc hoặc phẫu thuật cho phì đại tuyến tiền liệt, dùng kháng sinh khi nhiễm trùng, hoặc sửa chỗ hẹp. Nếu không tiểu được, hãy xem bài bí tiểu (trang tiếng Trung). Với thận ứ nước nhẹ không có bằng chứng tắc nghẽn, bác sĩ có thể đề nghị siêu âm theo dõi định kỳ.
Về chăm sóc hằng ngày, hãy uống lượng nước phù hợp theo lời khuyên của bác sĩ, không nhịn tiểu lâu và vận động đều đặn; người có tiền sử sỏi có thể bàn với bác sĩ về điều chỉnh ăn uống và lượng nước. Nếu bị bệnh tim hoặc bệnh thận cần hạn chế nước, hãy làm theo chỉ dẫn của bác sĩ, đừng tự uống thật nhiều nước.
Uống nhiều nước hoặc thực phẩm chức năng có cải thiện thận ứ nước không?
Không nên tự xử lý. Nếu đường tiểu đã bị tắc, uống thật nhiều nước có thể làm sưng và đau nặng hơn; thực phẩm chức năng cũng không giải quyết được tắc nghẽn. Hãy tìm nguyên nhân trước, rồi chăm sóc theo lời khuyên của bác sĩ.
Khi nào cần đi khám sớm vì thận ứ nước?
Thận ứ nước cần được tìm nguyên nhân, nên khi có triệu chứng liên quan hoặc phát hiện khi khám sức khỏe đều nên đi khám. Nếu có những tình huống sau, hãy đi khám sớm hoặc đến khoa cấp cứu:
Đau hông hoặc thắt lưng kèm sốt, ớn lạnh hay run.
Lượng nước tiểu giảm rõ, hoặc hoàn toàn không tiểu được.
Đau hông lưng dữ dội kèm buồn nôn, nôn, dùng thuốc giảm đau vẫn không đỡ.
Người chỉ có một thận, đã ghép thận hoặc đã biết chức năng thận kém mà bị đau hông lưng hay thay đổi lượng nước tiểu.
Phụ nữ mang thai bị đau hông lưng kèm sốt, hoặc tiểu đau.
Tùy nguyên nhân. Thận ứ nước nhẹ khi mang thai hoặc ở thai nhi thường tự cải thiện; sau khi sỏi được tống ra, thận ứ nước cũng có thể giảm. Nhưng tắc nghẽn kéo dài có thể làm tổn hại chức năng thận, hãy theo dõi theo hẹn của bác sĩ, đừng tự phán đoán.
Thận ứ nước được xử trí sớm thì phần lớn người bệnh hồi phục, không để lại vấn đề lâu dài. Nhưng tắc nghẽn kéo dài hoặc nặng có thể làm tổn thương chức năng thận, vì vậy khi phát hiện cần sớm tìm nguyên nhân.
Các cách gọi này thường mô tả cùng một tình trạng: nước tiểu không thoát được khiến phần thu gom nước tiểu của thận bị sưng. Kết quả có thể ghi độ nhẹ, vừa hoặc nặng; việc đánh giá mức độ hãy để bác sĩ thực hiện.
Không. Thận ứ nước là nước tiểu ứ lại trong thận, thuộc vấn đề tắc nghẽn đường tiểu; còn phù chân, sưng mí mắt có thể liên quan đến tim, chức năng thận hoặc bệnh khác và cần được đánh giá riêng.
Khoảng cách theo dõi tùy nguyên nhân, mức độ và chức năng thận, do bác sĩ sắp xếp. Nếu trong thời gian theo dõi bị đau hông lưng, sốt, nước tiểu ít đi hoặc tiểu ra máu, đừng chờ đến ngày hẹn mà hãy đi khám sớm.
Hãy khám chuyên khoa tiết niệu; phụ nữ mang thai có thể bàn thêm với bác sĩ sản khoa, thai nhi và trẻ em được theo dõi ở chuyên khoa tiết niệu nhi. Nếu đau hông lưng kèm sốt hoặc không tiểu được, hãy đến khoa cấp cứu.
Tài liệu tham khảo y khoa
- NHS: Hydronephrosis
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine): Bilateral hydronephrosis
- National Kidney Foundation (NKF): Hydronephrosis
- European Association of Urology (EAU): Guidelines on Urolithiasis
- European Association of Urology (EAU): Guidelines on Paediatric Urology
Lời khuyên của bác sĩ tiết niệu
- Khi khám sức khỏe phát hiện thận ứ nước, hãy mang kết quả đến bác sĩ tiết niệu để xác định nguyên nhân và cách theo dõi, đừng tự bỏ qua.
- Nếu đau hông lưng kèm sốt, ớn lạnh, lượng nước tiểu giảm rõ hoặc không tiểu được, hãy đi khám sớm hoặc đến khoa cấp cứu.
- Trọng tâm xử trí thận ứ nước là tìm và giải quyết chỗ tắc; không nên tự uống thật nhiều nước hay mua thực phẩm chức năng.
- Người có tiền sử sỏi hoặc phì đại tuyến tiền liệt nên theo dõi định kỳ và không nhịn tiểu lâu, giúp phát hiện thay đổi sớm.
Thận ứ nước nghe có vẻ đáng sợ, nhưng thực ra đó là lời nhắc rằng đường dẫn nước tiểu đang có vấn đề ở đâu đó. Phần lớn nguyên nhân có thể tìm ra qua siêu âm và các xét nghiệm liên quan, và xử trí sớm thường giữ được chức năng thận. Nếu bị đau hông lưng, thay đổi lượng nước tiểu hoặc khám sức khỏe phát hiện thận ứ nước, bạn nên được bác sĩ tiết niệu trực tiếp đánh giá.
