"ผลตรวจสุขภาพเขียนว่าไตบวมน้ำ อันตรายไหม" "ไตมีน้ำคั่งคืออะไร" เป็นคำถามที่แพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะได้ยินบ่อย ไตบวมน้ำหมายถึงภาวะที่ส่วนเก็บรวบรวมปัสสาวะในไตขยายและบวม เพราะปัสสาวะไหลออกไม่ได้
ตามปกติ ปัสสาวะสร้างจากไต ไหลผ่านท่อไตลงสู่กระเพาะปัสสาวะ แล้วออกทางท่อปัสสาวะ หากจุดใดบนเส้นทางนี้ถูกนิ่ว ต่อมลูกหมากที่โต เนื้องอก หรือพังผืดอุดกั้น หรือปัสสาวะไหลย้อนกลับ ปัสสาวะอาจคั่งในไตจนเกิดไตบวมน้ำ
ไตบวมน้ำอาจมีเพียงอาการไม่สบายเล็กน้อย หรือไม่มีอาการเลย แต่หากการอุดกั้นยังคงอยู่ การทำงานของไตอาจเสียหาย บทความนี้รวบรวมสาเหตุที่พบบ่อย อาการ การตรวจ และเมื่อไรควรรีบพบแพทย์ หากกังวลเรื่องปวดสีข้างเป็นหลัก ดูบทความปวดหลังและปวดสีข้างด้วย
สรุปสั้น ๆ: ไตบวมน้ำไม่ใช่โรคเดียว แต่เป็นภาวะที่ปัสสาวะถูกอุดกั้นหรือไหลย้อนบนเส้นทางจากไตไปกระเพาะปัสสาวะและท่อปัสสาวะ ทำให้ส่วนเก็บปัสสาวะของไตบวม สาเหตุที่พบบ่อยในผู้ใหญ่ ได้แก่ นิ่วในไต ต่อมลูกหมากโต การตั้งครรภ์ และการอุดกั้นจากเนื้องอกหรือพังผืด หลายคนไม่มีอาการและพบจากอัลตราซาวด์ตอนตรวจสุขภาพ หากปวดสีข้างร่วมกับมีไข้หรือหนาวสั่น ปัสสาวะน้อยลงชัดเจน หรือปัสสาวะไม่ออก ควรรีบพบแพทย์ หากรักษาเร็ว ส่วนใหญ่จะฟื้นตัวได้
ไตบวมน้ำคืออะไร? มีอาการอย่างไร?
ไตบวมน้ำเกิดได้ทั้งไตข้างเดียวหรือสองข้าง การอุดกั้นที่เกิดขึ้นเฉียบพลัน เช่น นิ่วในท่อไต มักทำให้ปวดสีข้างชัดเจน ส่วนการอุดกั้นที่ค่อย ๆ เกิดอาจไม่มีอาการจนกว่าจะตรวจอัลตราซาวด์พบ
อาการที่พบบ่อย ได้แก่ ปวดหลังส่วนล่าง สีข้าง หรือท้อง ปัสสาวะบ่อยหรือปัสสาวะลำบาก ปัสสาวะขุ่น ปัสสาวะเป็นเลือด คลื่นไส้อาเจียน และมีไข้ หนาวสั่น เรื่องสีปัสสาวะที่เปลี่ยนไป ดูบทความสีปัสสาวะผิดปกติ
อัลตราซาวด์ตรวจสุขภาพพบไตบวมน้ำเล็กน้อย ต้องกังวลไหม?
ไตบวมน้ำเล็กน้อยบางครั้งเกี่ยวกับการกลั้นปัสสาวะ การตรวจขณะกระเพาะปัสสาวะเต็มมาก หรือดื่มน้ำมาก และอาจหายไปเมื่อตรวจซ้ำหลังปัสสาวะ แต่ก็อาจเป็นสัญญาณเริ่มต้นของการอุดกั้น ควรนำผลตรวจไปให้แพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะพิจารณาว่าต้องตรวจเพิ่มหรือไม่ อย่าปล่อยไว้เอง
พบไตบวมน้ำขณะตั้งครรภ์หรือจากอัลตราซาวด์ทารกในครรภ์ ทำอย่างไร?
ระหว่างตั้งครรภ์ มดลูกที่โตขึ้นอาจกดท่อไตจนแม่มีไตบวมน้ำ ซึ่งส่วนใหญ่ดีขึ้นหลังคลอด ไตบวมน้ำของทารกที่พบจากอัลตราซาวด์ฝากครรภ์ก็พบได้ไม่น้อย และมักดีขึ้นเองระหว่างตั้งครรภ์หรือหลังคลอด ส่วนน้อยต้องติดตามหรือรักษา ควรติดตามตามที่แพทย์สูติกรรมและแพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะเด็กแนะนำ
สาเหตุที่พบบ่อยของไตบวมน้ำ
สาเหตุที่พบบ่อยของไตบวมน้ำในผู้ใหญ่คือนิ่วในไตหรือนิ่วในท่อไตอุดทางเดินปัสสาวะ ในผู้ชายยังมักเกี่ยวกับต่อมลูกหมากโตที่ทำให้คอกระเพาะปัสสาวะอุดกั้น ปัสสาวะไม่สุด
สาเหตุอื่น ได้แก่ การติดเชื้อหรืออักเสบของทางเดินปัสสาวะ ท่อไตตีบจากพังผืดหลังบาดเจ็บหรือผ่าตัด ลิ่มเลือด เนื้องอกในกระเพาะปัสสาวะหรืออุ้งเชิงกรานกดทับ และกระเพาะปัสสาวะจากโรคทางระบบประสาทที่บีบตัวขับปัสสาวะได้ไม่ปกติ ในเด็กพบบ่อยกว่าคือรอยต่อกรวยไตกับท่อไตตีบแต่กำเนิด หรือปัสสาวะไหลย้อนจากกระเพาะปัสสาวะสู่ท่อไต
กลั้นปัสสาวะหรือดื่มน้ำน้อยทำให้ไตบวมน้ำไหม?
การกลั้นปัสสาวะนาน ๆ หรือกระเพาะปัสสาวะขับปัสสาวะได้ไม่ดี อาจทำให้ปัสสาวะคั่งย้อนขึ้นไป ส่วนการดื่มน้ำน้อยอาจเพิ่มความเสี่ยงนิ่ว ซึ่งทำให้อุดกั้นทางอ้อม แต่ไตบวมน้ำส่วนใหญ่มีสาเหตุการอุดกั้นหรือไหลย้อนที่ชัดเจน ต้องตรวจหา ไม่แนะนำให้ปรับปริมาณน้ำดื่มเพื่อจัดการเอง
| สาเหตุที่เป็นไปได้ | กลุ่มคนหรือสถานการณ์ที่พบบ่อย | อาการบ่งชี้ |
|---|---|---|
| นิ่วในไต นิ่วในท่อไต | เคยเป็นนิ่ว ดื่มน้ำน้อย | ปวดสีข้างรุนแรงเฉียบพลัน ปัสสาวะเป็นเลือด คลื่นไส้ |
| ต่อมลูกหมากโต คอกระเพาะปัสสาวะอุดกั้น | ผู้ชายวัยกลางคนและสูงอายุ | ปัสสาวะต้องเบ่ง ปัสสาวะไม่สุด ปัสสาวะกลางคืน มักเป็นสองข้าง |
| การตั้งครรภ์ | หญิงตั้งครรภ์ช่วงกลางถึงปลาย | ส่วนใหญ่เล็กน้อย ดีขึ้นหลังคลอด |
| การอุดกั้นแต่กำเนิดหรือปัสสาวะไหลย้อน | ทารกในครรภ์ ทารก เด็ก | พบจากอัลตราซาวด์ฝากครรภ์ หรือติดเชื้อทางเดินปัสสาวะซ้ำ |
| พังผืด เนื้องอก หรือลิ่มเลือดกดทับ | เคยผ่าตัดหรือฉายรังสี มีประวัติเนื้องอก | ค่อย ๆ เกิด อาจไม่มีอาการ |
ไตบวมน้ำต้องตรวจอะไรบ้าง?
แพทย์จะถามเรื่องอาการปวด การปัสสาวะและไข้ ประวัตินิ่วและการผ่าตัด และโอกาสตั้งครรภ์ แล้วตรวจร่างกาย ผู้ชายอาจได้รับการตรวจทางทวารหนักเพื่อประเมินว่าต่อมลูกหมากโตหรือไม่
อัลตราซาวด์และการตรวจทางรังสี
อัลตราซาวด์ไตและกระเพาะปัสสาวะบอกระดับไตบวมน้ำและดูว่ากระเพาะปัสสาวะขับปัสสาวะหมดไหม ไม่มีรังสี และเป็นการตรวจเบื้องต้นที่ใช้บ่อย หากต้องหาตำแหน่งอุดกั้น แพทย์อาจส่งตรวจ CT, MRI หรือการตรวจไตทางเวชศาสตร์นิวเคลียร์ เพื่อประเมินการอุดกั้นและการทำงานของไตแต่ละข้าง
ตรวจเลือด ตรวจปัสสาวะ และส่องกล้องกระเพาะปัสสาวะ
การตรวจเลือดช่วยประเมินการทำงานของไต การตรวจปัสสาวะดูว่ามีการติดเชื้อหรือเลือดปนไหม หากสงสัยปัญหาที่กระเพาะปัสสาวะหรือท่อปัสสาวะ แพทย์อาจส่องกล้องกระเพาะปัสสาวะ หากมีปัสสาวะแสบร่วมด้วย ดูบทความปัสสาวะแสบขัด
| รายการตรวจ | วัตถุประสงค์หลัก | ข้อควรทราบ |
|---|---|---|
| ซักประวัติและตรวจร่างกาย | ทราบอาการ ประวัติ และโอกาสตั้งครรภ์ | นำผลตรวจสุขภาพและผลภาพถ่ายทางรังสีเดิมมาด้วย |
| อัลตราซาวด์ไตและกระเพาะปัสสาวะ | ประเมินระดับไตบวมน้ำและการขับปัสสาวะ | ไม่มีรังสี ตรวจซ้ำเพื่อติดตามได้ |
| ตรวจเลือดและปัสสาวะ | ประเมินการทำงานของไต การติดเชื้อ และเลือดในปัสสาวะ | เมื่อมีไข้ มักต้องเพาะเชื้อปัสสาวะด้วย |
| CT หรือ MRI | หาตำแหน่งและสาเหตุของการอุดกั้น | แพทย์พิจารณาตามอาการและการทำงานของไต |
| ตรวจไตทางเวชศาสตร์นิวเคลียร์ ส่องกล้องกระเพาะปัสสาวะ | ประเมินการทำงานของไตแต่ละข้าง ตรวจกระเพาะปัสสาวะและท่อปัสสาวะ | ทำเมื่อจำเป็น |
การรักษาไตบวมน้ำและการดูแลตัวเองในชีวิตประจำวัน
การรักษาขึ้นกับสาเหตุและความรุนแรง หากอุดกั้นชัดเจน มีการติดเชื้อร่วม หรือการทำงานของไตลดลง แพทย์มักระบายปัสสาวะออกก่อน เช่น ใส่สายสวนปัสสาวะ ใส่สายระบายท่อไต (สาย Double-J) หรือใส่สายระบายไตผ่านผิวหนัง เพื่อลดแรงดันในไต
หลังระบายแล้วจึงรักษาสาเหตุ เช่น ผ่าตัดนิ่ว ใช้ยาหรือผ่าตัดรักษาต่อมลูกหมากโต ให้ยาปฏิชีวนะเมื่อติดเชื้อ หรือแก้ไขจุดตีบ หากปัสสาวะไม่ออก ดูบทความปัสสาวะคั่ง (หน้าภาษาจีน) สำหรับไตบวมน้ำเล็กน้อยที่ไม่มีหลักฐานการอุดกั้น แพทย์อาจแนะนำให้ติดตามด้วยอัลตราซาวด์เป็นระยะ
ในชีวิตประจำวัน ควรดื่มน้ำในปริมาณที่เหมาะสมตามคำแนะนำของแพทย์ ไม่กลั้นปัสสาวะนาน และเคลื่อนไหวร่างกายสม่ำเสมอ ผู้ที่เคยเป็นนิ่วอาจปรึกษาแพทย์เรื่องปรับอาหารและการดื่มน้ำ หากมีโรคหัวใจหรือโรคไตที่ต้องจำกัดน้ำ ให้ทำตามคำแนะนำของแพทย์ อย่าดื่มน้ำมาก ๆ เอง
ดื่มน้ำมาก ๆ หรือกินอาหารเสริมช่วยให้ไตบวมน้ำดีขึ้นไหม?
ไม่แนะนำให้จัดการเอง หากทางเดินปัสสาวะอุดกั้นอยู่แล้ว การดื่มน้ำมาก ๆ อาจทำให้บวมและปวดมากขึ้น อาหารเสริมก็แก้การอุดกั้นไม่ได้ ควรหาสาเหตุก่อน แล้วดูแลตามคำแนะนำของแพทย์
ไตบวมน้ำแบบไหนควรรีบพบแพทย์?
ไตบวมน้ำต้องหาสาเหตุ หากมีอาการที่เกี่ยวข้องหรือตรวจสุขภาพพบ ควรพบแพทย์ หากมีอาการต่อไปนี้ ควรรีบพบแพทย์หรือไปห้องฉุกเฉิน
ปวดสีข้างหรือหลังส่วนล่าง ร่วมกับมีไข้ หนาวสั่น หรือสั่นสะท้าน
ปัสสาวะน้อยลงชัดเจน หรือปัสสาวะไม่ออกเลย
ปวดสีข้างรุนแรงร่วมกับคลื่นไส้ อาเจียน ใช้ยาแก้ปวดแล้วยังไม่ดีขึ้น
ผู้ที่มีไตข้างเดียว เคยปลูกถ่ายไต หรือทราบว่าไตทำงานไม่ดี แล้วมีอาการปวดสีข้างหรือปริมาณปัสสาวะเปลี่ยน
หญิงตั้งครรภ์ที่ปวดสีข้างร่วมกับมีไข้ หรือปัสสาวะแสบ
ขึ้นกับสาเหตุ ไตบวมน้ำเล็กน้อยขณะตั้งครรภ์หรือในทารกในครรภ์มักดีขึ้นเอง หลังนิ่วหลุดออก ไตบวมน้ำก็อาจยุบลง แต่การอุดกั้นต่อเนื่องอาจทำลายการทำงานของไต ควรติดตามตามที่แพทย์นัด อย่าตัดสินเอง
ไตบวมน้ำที่ได้รับการรักษาเร็ว ส่วนใหญ่ฟื้นตัวได้โดยไม่มีปัญหาระยะยาว แต่หากอุดกั้นนานหรือรุนแรง อาจทำให้การทำงานของไตเสียหาย จึงควรรีบหาสาเหตุเมื่อตรวจพบ
เป็นภาวะเดียวกัน คือปัสสาวะไหลออกไม่ได้ ทำให้ส่วนเก็บปัสสาวะของไตบวม ผลตรวจอาจระบุเป็นระดับเล็กน้อย ปานกลาง หรือรุนแรง ควรให้แพทย์เป็นผู้แปลผล
ไม่เหมือน ไตบวมน้ำคือปัสสาวะคั่งในไต เป็นปัญหาการอุดกั้นทางเดินปัสสาวะ ส่วนขาบวมหรือหนังตาบวมอาจเกี่ยวกับหัวใจ การทำงานของไต หรือโรคอื่น ต้องประเมินแยกกัน
ระยะห่างขึ้นกับสาเหตุ ความรุนแรง และการทำงานของไต แพทย์จะเป็นผู้นัด หากระหว่างติดตามมีอาการปวดสีข้าง ไข้ ปัสสาวะน้อยลง หรือปัสสาวะเป็นเลือด อย่ารอถึงวันนัด ควรพบแพทย์ก่อน
ควรพบแพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะ หญิงตั้งครรภ์ปรึกษาสูติแพทย์ร่วมด้วยได้ ส่วนทารกในครรภ์หรือเด็กติดตามกับแพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะเด็ก หากปวดสีข้างร่วมกับมีไข้หรือปัสสาวะไม่ออก ควรไปห้องฉุกเฉิน
แหล่งอ้างอิงข้อมูลทางการแพทย์
- NHS: Hydronephrosis
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine): Bilateral hydronephrosis
- National Kidney Foundation (NKF): Hydronephrosis
- European Association of Urology (EAU): Guidelines on Urolithiasis
- European Association of Urology (EAU): Guidelines on Paediatric Urology
คำแนะนำจากแพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะ
- หากตรวจสุขภาพพบไตบวมน้ำ ควรนำผลไปให้แพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะหาสาเหตุและวางแผนติดตาม อย่าปล่อยไว้
- หากปวดสีข้างร่วมกับมีไข้หนาวสั่น ปัสสาวะน้อยลงชัดเจน หรือปัสสาวะไม่ออก ควรรีบพบแพทย์หรือไปห้องฉุกเฉิน
- หัวใจของการดูแลไตบวมน้ำคือหาและแก้การอุดกั้น ไม่แนะนำให้ดื่มน้ำมาก ๆ เองหรือซื้ออาหารเสริม
- ผู้ที่เคยเป็นนิ่วหรือมีต่อมลูกหมากโต ควรติดตามสม่ำเสมอและไม่กลั้นปัสสาวะนาน เพื่อพบความเปลี่ยนแปลงได้เร็ว
ไตบวมน้ำฟังดูน่ากลัว แต่แท้จริงเป็นสัญญาณเตือนว่าทางเดินปัสสาวะมีปัญหาที่ใดที่หนึ่ง สาเหตุส่วนใหญ่หาได้ด้วยอัลตราซาวด์และการตรวจที่เกี่ยวข้อง และการรักษาเร็วมักช่วยรักษาการทำงานของไตไว้ได้ หากมีอาการปวดสีข้าง ปริมาณปัสสาวะเปลี่ยน หรือตรวจสุขภาพพบไตบวมน้ำ แนะนำให้พบแพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะเพื่อประเมิน
