ผู้ชายวัยกลางคนและผู้สูงอายุจำนวนมากมักสังเกตว่าต้องยืนรอนานกว่าจะปัสสาวะออก สายปัสสาวะเล็กลงและไหลช้า หรือต้องตื่นขึ้นมาเข้าห้องน้ำหลายครั้งในเวลากลางคืน อาการรบกวนเหล่านี้มักมีความเชื่อมโยงกับโรคต่อมลูกหมากโต (Benign Prostatic Hyperplasia: BPH)
สรุปประเด็นสำคัญ: ต่อมลูกหมากโตเกิดขึ้นตามธรรมชาติจากอายุที่เพิ่มขึ้นและฮอร์โมนดีไฮโดรเทสโทสเตอโรน (DHT) ส่งผลให้ท่อปัสสาวะถูกกดทับจนเกิดอาการปัสสาวะสะดุด ปัสสาวะขัด และปัสสาวะบ่อยตอนกลางคืน การประเมินทำได้ด้วยแบบประเมิน IPSS การตรวจวัดอัตราการไหลของปัสสาวะ การอัลตราซาวด์ดูขนาดและปัสสาวะตกค้าง รวมถึงการตรวจเลือด PSA การรักษามีตั้งแต่ปรับพฤติกรรม ยาเม็ด ไปจนถึงการผ่าตัดส่องกล้องรักษาตามการวินิจฉัยของแพทย์เฉพาะทาง
ต่อมลูกหมากโตคืออะไร และทำไมจึงทำให้เกิดอาการปัสสาวะลำบาก?
ต่อมลูกหมากเป็นอวัยวะสืบพันธุ์เฉพาะของผู้ชาย มีขนาดประมาณผลวอลนัต อยู่ใต้คอกระเพาะปัสสาวะและล้อมรอบท่อปัสสาวะส่วนต้น มีหน้าที่หลักในการสร้างน้ำเลี้ยงอสุจิ
เมื่ออายุมากขึ้น อิทธิพลของฮอร์โมนเพศชายดีไฮโดรเทสโทสเตอโรน (DHT) จะกระตุ้นให้เนื้อเยื่อต่อมลูกหมากส่วนในขยายขนาดขึ้น เรียกว่าภาวะต่อมลูกหมากโตแบบไม่ร้ายแรง (BPH)
เมื่อต่อมลูกหมากขยายใหญ่ขึ้นจะไปบีบทับท่อปัสสาวะ ส่งผลให้แรงต้านทางเดินปัสสาวะสูงขึ้น ทำให้ปัสสาวะไหลยากขึ้น และกระเพาะปัสสาวะต้องออกแรงบีบตัวมากขึ้นจนกล้ามเนื้อหนาตัวและไวต่อความรู้สึกผิดปกติ
อาการพบบ่อยของต่อมลูกหมากโต: ภาวะอุดกั้นทางเดินปัสสาวะและการกักเก็บปัสสาวะผิดปกติ
อาการของโรคต่อมลูกหมากโตแบ่งออกเป็นสองกลุ่มหลัก ได้แก่ อาการจากการอุดกั้นขณะขับถ่าย และอาการจากการกักเก็บน้ำปัสสาวะผิดปกติ
อาการอุดกั้นขณะปัสสาวะ ได้แก่ ต้องยืนรอนานกว่าน้ำปัสสาวะจะไหล สายปัสสาวะเบาและเล็กลง ปัสสาวะขาดตอนเป็นช่วงๆ ต้องเบ่งท้อง และปัสสาวะหยดไม่สุด
อาการขณะกักเก็บปัสสาวะ ได้แก่ ปัสสาวะบ่อยในตอนกลางวัน (มากกว่า 8 ครั้ง) ปวดปัสสาวะกะทันหันจนกลั้นแทบไม่อยู่ และตื่นขึ้นมาปัสสาวะตอนกลางคืนมากกว่า 2 ครั้งจนรบกวนการนอนหลับ
หากมีอาการแสบขัดรุนแรงร่วมด้วย ควรตรวจหาสาเหตุของอาการปัสสาวะแสบขัด และหากปัสสาวะมีสีแดงหรือสีชา ควรสังเกตสาเหตุของปัสสาวะเป็นเลือดหรือนิ่วร่วมด้วย
ขั้นตอนการตรวจวินิจฉัยโรคต่อมลูกหมากโตในคลินิกทางเดินปัสสาวะ
แพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะจะใช้การตรวจทางคลินิกเพื่อประเมินขนาดต่อมลูกหมากและความรุนแรงของการอุดกั้นอย่างเป็นระบบ
แบบประเมินคะแนนอาการต่อมลูกหมากสากล (IPSS) ช่วยบอกระดับความรุนแรงของอาการ (น้อย 0-7, ปานกลาง 8-19, รุนแรง 20-35) การตรวจต่อมลูกหมากทางทวารหนัก (DRE) ช่วยคลำดูความยืดหยุ่นและก้อนเนื้อผิดปกติ
การตรวจวัดอัตราการไหลของปัสสาวะ (Uroflowmetry) และการอัลตราซาวด์วัดปริมาณปัสสาวะตกค้างหลังขับถ่าย (PVR) ช่วยประเมินการทำงานของกระเพาะปัสสาวะ ร่วมกับการตรวจเลือดหาค่า PSA เพื่อคัดกรองมะเร็งต่อมลูกหมาก
การตรวจเลือด PSA ช่วยแยกโรคต่อมลูกหมากโตออกจากมะเร็งต่อมลูกหมาก และการอัลตราซาวด์ยังช่วยตรวจหาภาวะนิ่วในระบบทางเดินปัสสาวะหรือไตบวมน้ำร่วมด้วย
เปรียบเทียบแนวทางการรักษา: ปรับพฤติกรรม การใช้ยา และการผ่าตัดส่องกล้องแผลเล็ก
การรักษาขึ้นอยู่กับระดับความรุนแรงของอาการและภาวะแทรกซ้อนของผู้ป่วยแต่ละราย
ยาเม็ดรักษาด่านแรกประกอบด้วย: ยาต้านตัวรับแอลฟา-1 เพื่อช่วยคลายกล้ามเนื้อเรียบของต่อมลูกหมากและคอกระเพาะปัสสาวะ ทำให้ปัสสาวะคล่องตัวขึ้นอย่างรวดเร็ว และยากลุ่ม 5-ARI เพื่อยับยั้งฮอร์โมนและช่วยลดขนาดต่อมลูกหมากในระยะยาว
ในกรณีที่ยาไม่ได้ผล หรือเกิดภาวะแทรกซ้อน เช่น ปัสสาวะไม่ออกเฉียบพลันซ้ำๆ มีนิ่วในกระเพาะปัสสาวะ ติดเชื้อทางเดินปัสสาวะบ่อย หรือมีไตบวมน้ำ แพทย์จะพิจารณาการรักษาด้วยการผ่าตัด
การผ่าตัดในปัจจุบันทำผ่านการส่องกล้องทางท่อปัสสาวะ เช่น การตัดขูดต่อมลูกหมาก (TURP) หรือการใช้เลเซอร์สลายต่อมลูกหมาก ซึ่งไม่มีแผลภายนอก เลือดออกน้อย และฟื้นตัวได้รวดเร็ว
| แนวทางการรักษา | ข้อบ่งชี้และลักษณะสำคัญ | ข้อพิจารณาทางคลินิก |
|---|---|---|
| ปรับพฤติกรรมและติดตามอาการ | อาการน้อย (IPSS 0-7) ปัสสาวะตกค้างน้อย | ลดน้ำดื่มก่อนนอน ตรวจติดตามตามนัด |
| ยาต้านตัวรับแอลฟา-1 | ปัสสาวะขัดปานกลาง ต้องการให้ปัสสาวะคล่องเร็ว | คลายกล้ามเนื้อเรียบ ระวังอาการหน้ามืดเวียนศีรษะ |
| ยากลุ่ม 5-ARI | ต่อมลูกหมากมีขนาดโตชัดเจน (>30-40 ซีซี) | ช่วยลดขนาดต่อม ต้องรับประทานต่อเนื่องหลายเดือน |
| การผ่าตัดส่องกล้องเลเซอร์ | ไม่ตอบสนองต่อยา ต่อมลูกหมากโตอุดกั้นรุนแรง | ไม่มีแผลผ่าตัดภายนอก เสียเลือดน้อย ฟื้นตัวไว |
| หัตถการแผลเล็กสมัยใหม่ | ผู้ที่ต้องการสงวนฟังก์ชันการหลั่งน้ำอสุจิ | ต้องประเมินโครงสร้างและขนาดต่อมลูกหมากเป็นรายบุคคล |
การดูแลกระเพาะปัสสาวะในชีวิตประจำวันและการป้องกันภาวะปัสสาวะไม่ออกเฉียบพลัน
การปรับพฤติกรรมในชีวิตประจำวันช่วยลดการคั่งของเลือดในต่อมลูกหมากและชะลอความเสื่อมของกระเพาะปัสสาวะ
ดื่มน้ำอย่างเพียงพอในระหว่างวัน แต่ควรจำกัดการดื่มน้ำปริมาณมากภายใน 2 ชั่วโมงก่อนนอนเพื่อลดอาการปัสสาวะตอนกลางคืน หลีกเลี่ยงการกลั้นปัสสาวะเป็นเวลานานเพราะอาจนำไปสู่ภาวะปัสสาวะไม่ออกเฉียบพลัน
งดหรือจำกัดเครื่องดื่มแอลกอฮอล์และคาเฟอีน ระมัดระวังการซื้อยาแก้แพ้ ยาลดน้ำมูก หรือยาแก้หวัดมารับประทานเอง เนื่องจากมีตัวยาที่อาจยับยั้งการบีบตัวของกระเพาะปัสสาวะจนปัสสาวะไม่ออกได้
ไม่ โรคต่อมลูกหมากโต (BPH) เป็นการเพิ่มจำนวนเซลล์แบบไม่ร้ายแรงในเนื้อเยื่อส่วนใน ส่วนมะเร็งต่อมลูกหมากมักเกิดจากเนื้อเยื่อส่วนนอก ทั้งสองโรคมีพยาธิสภาพแยกจากกันชัดเจน ต่อมลูกหมากโตไม่ได้กลายพันธุ์เป็นมะเร็ง แต่ทั้งสองภาวะสามารถเกิดขึ้นร่วมกันได้ในผู้ป่วยคนเดียวกัน
ไม่จำเป็น ผู้ป่วยส่วนใหญ่ที่มีอาการระดับเล็กน้อยถึงปานกลางสามารถควบคุมอาการได้ดีมากด้วยการปรับพฤติกรรมและการรับประทานยา การผ่าตัดจะพิจารณาเมื่อการใช้ยาไม่ได้ผล หรือมีภาวะแทรกซ้อน เช่น ปัสสาวะไม่ออกซ้ำซ้อน มีนิ่ว หรือไตเสื่อมสภาพ
ยาแก้หวัด ยาลดน้ำมูก และยาแก้แพ้หลายชนิดมีส่วนผสมของสารต้านฮิสตามีนหรือสารกระตุ้นระบบประสาทซิมพาเทติก ซึ่งมีฤทธิ์คลายกล้ามเนื้อกระเพาะปัสสาวะและทำให้กล้ามเนื้อหูรูดต่อมลูกหมากหดเกร็ง ในผู้ชายที่มีต่อมลูกหมากโตจึงเสี่ยงเกิดภาวะปัสสาวะคั่งเฉียบพลันได้ง่าย
การผ่าตัดส่องกล้องหรือเลเซอร์ในปัจจุบันแทบไม่กระทบต่อเส้นประสาทที่ควบคุมการแข็งตัวของอวัยวะเพศ จึงมักไม่ทำให้เกิดภาวะหย่อนสมรรถภาพทางเพศ แต่อาจเกิดภาวะหลั่งน้ำอสุจิย้อนกลับเข้าไปในกระเพาะปัสสาวะได้ ผู้ป่วยสามารถปรึกษาแพทย์ก่อนผ่าตัด
หากมีอาการปวดแน่นท้องน้อยอย่างรุนแรงแต่ไม่สามารถปัสสาวะออกมาได้เลยแม้แต่หยดเดียว (ปัสสาวะไม่ออกเฉียบพลัน) ปัสสาวะมีเลือดปนชัดเจน มีไข้สูงหนาวสั่นร่วมกับปวดบั้นเอว หรือขาบวมและปริมาณปัสสาวะลดลงอย่างมาก ควรรีบไปพบแพทย์ทันที
ข้อมูลอ้างอิงทางการแพทย์อย่างเป็นทางการ
- สถาบันสุขภาพแห่งชาติสหรัฐฯ (NIH / NIDDK): ภาวะต่อมลูกหมากโต
- บริการสุขภาพแห่งชาติสหราชอาณาจักร (NHS): ภาพรวมและการรักษาต่อมลูกหมากโต
- สมาคมระบบทางเดินปัสสาวะแห่งอเมริกา (AUA): แนวทางเวชปฏิบัติโรคต่อมลูกหมากโต
- สมาคมระบบทางเดินปัสสาวะแห่งยุโรป (EAU): แนวทางรักษาอาการทางเดินปัสสาวะส่วนล่างในเพศชาย
คำแนะนำจากแพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะ
- ชายวัย 50 ปีขึ้นไปที่มีอาการปัสสาวะไหลช้าลงหรือตื่นมาปัสสาวะมากกว่า 2 ครั้งต่อคืน ควรเข้ารับการตรวจวัดอัตราการไหลของปัสสาวะและอัลตราซาวด์ตั้งแต่เนิ่นๆ
- การรักษาด้วยยามีประสิทธิภาพสูงและช่วยฟื้นฟูคุณภาพชีวิตได้ดีหากเริ่มดูแลตั้งแต่ระยะแรก
- หลีกเลี่ยงการนั่งติดต่อกันนานเกินไป การกลั้นปัสสาวะ และการดื่มสุราปริมาณมากเพื่อถนอมการทำงานของกระเพาะปัสสาวะ
- หากอาการปัสสาวะเริ่มรบกวนการนอนหลับหรือชีวิตประจำวัน ควรปรึกษาแพทย์เฉพาะทางเพื่อวางแผนการรักษาที่เหมาะสม
ต่อมลูกหมากโตเป็นความเปลี่ยนแปลงทางสรีรวิทยาตามธรรมชาติของเพศชายตามวัย การรักษาอย่างถูกวิธีมีเป้าหมายเพื่อลดการอุดกั้น ปกป้องไตและกระเพาะปัสสาวะ และคืนความสบายในการขับถ่าย ควรปรึกษาแพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะเพื่อเลือกการรักษาที่ปลอดภัยและเหมาะกับท่านที่สุด
