Virus gây suy giảm miễn dịch ở người (HIV) chủ yếu lây qua đường quan hệ tình dục không an toàn, dùng chung bơm kim tiêm hoặc lây truyền từ mẹ sang con. Bên cạnh việc sử dụng bao cao su đúng cách và xét nghiệm định kỳ, Dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP) và Dự phòng sau phơi nhiễm (PEP) đã trở thành hai lá chắn y học then chốt trong việc ngăn chặn lây nhiễm HIV.
Cơ Chế Khoa Học Của PrEP
PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis) là phác đồ dành cho người chưa nhiễm HIV nhưng có nguy cơ phơi nhiễm, sử dụng thuốc kháng virus định kỳ trước khi có nguy cơ. Khi nồng độ thuốc trong máu và các mô niêm mạc đạt mức bảo vệ, thuốc sẽ ức chế enzyme sao chép ngược của virus, ngăn chặn virus nhân lên và không thể thiết lập ổ lây nhiễm vĩnh viễn.
Phác Đồ Uống PrEP Và Hiệu Quả
Phác đồ tiêu chuẩn kết hợp Tenofovir (TDF/TAF) và Emtricitabine (FTC). Khi tuân thủ đúng liều lượng, PrEP giúp giảm hơn 90% nguy cơ lây nhiễm HIV qua đường tình dục.
- Uống hàng ngày (Daily PrEP): Uống 1 viên mỗi ngày vào một khung giờ cố định. Đạt hiệu quả bảo vệ tối ưu sau khoảng 7 ngày liên tục đối với niêm mạc trực tràng.
- Uống theo tình huống (2+1+1): Phù hợp cho nhóm nam quan hệ đồng giới. Uống 2 viên trước khi quan hệ từ 2 đến 24 giờ, uống viên thứ 3 sau 24 giờ và viên thứ 4 sau 48 giờ. Cần được bác sĩ hướng dẫn cặn kẽ.
PEP: Xử Trí Khẩn Cấp Trong 72 Giờ Vàng
PEP (Post-Exposure Prophylaxis) là biện pháp can thiệp khẩn cấp sau khi xảy ra tình huống phơi nhiễm có nguy cơ (như rách bao cao su, bị tấn công tình dục hoặc tai nạn kim tiêm). Cần bắt đầu uống PEP càng sớm càng tốt trong vòng 72 giờ sau phơi nhiễm và uống liên tục trong 28 ngày không ngắt quãng.
Quy Trình Xét Nghiệm Trước Khi Dùng Thuốc
- Xác nhận âm tính với HIV: Bắt buộc xét nghiệm trước khi dùng thuốc để tránh tình trạng kháng thuốc nếu đã nhiễm từ trước.
- Kiểm tra chức năng thận và viêm gan B/C: Đánh giá chức năng lọc của thận và kiểm tra virus viêm gan.
- Không phòng ngừa được các bệnh lây truyền qua đường tình dục (STIs) khác: PrEP/PEP không ngừa được giang mai, lậu, sùi mào gà… do đó vẫn cần dùng bao cao su.
- Tái khám định kỳ mỗi 3 tháng: Theo dõi sức khỏe và kiểm tra lại tình trạng HIV thường xuyên.
Câu Hỏi Thường Gặp (FAQ)
Hỏi: Uống PrEP rồi có bị lây các bệnh tình dục khác không?
Trả lời: Có. PrEP chỉ bảo vệ bạn khỏi virus HIV. Các bệnh như giang mai, lậu, sùi mào gà vẫn có thể lây nhiễm nếu không dùng bao cao su.
Tài Liệu Tham Khảo
- Bộ Y Tế Việt Nam. Hướng dẫn điều trị và chăm sóc HIV/AIDS. 2021.
- WHO Consolidated Guidelines on HIV Prevention and Treatment. 2022.