Tiểu buốt là tình trạng đau, buốt hoặc nóng rát khi đi tiểu, trong y khoa gọi là dysuria. Phần lớn trường hợp liên quan đến nhiễm trùng hoặc viêm đường tiết niệu, nhưng cũng có thể bắt nguồn từ các vùng lân cận như niệu đạo, tuyến tiền liệt hoặc âm đạo.
Có người thấy buốt ở lỗ niệu đạo khi đi tiểu, có người lại đau âm ỉ ở bụng dưới hoặc phía sau xương mu, đôi khi kèm tiểu nhiều lần, tiểu gấp, nước tiểu đục hoặc có máu. Vị trí, thời điểm đau và các triệu chứng đi kèm là những manh mối quan trọng để tìm nguyên nhân.
Tiểu buốt rất thường gặp và không có gì đáng ngại ngùng. Điều quan trọng không phải là tự đoán nguyên nhân hay tự mua thuốc, mà là nhận biết những tình huống cần đi khám sớm, rồi để bác sĩ quyết định cách xử trí dựa trên kết quả xét nghiệm.
Tóm tắt nhanh: Tiểu buốt phần lớn liên quan đến nhiễm trùng hoặc viêm đường tiết niệu, thường gặp là viêm bàng quang, viêm niệu đạo (hay liên quan đến bệnh lây qua đường tình dục) và viêm tuyến tiền liệt; ở phụ nữ cũng có thể liên quan đến viêm hoặc kích ứng âm đạo. Nếu kèm sốt, ớn lạnh, đau lưng, tiểu ra máu hoặc tiết dịch niệu đạo, hoặc đau kéo dài hơn một ngày, nên đi khám sớm. Nam giới, phụ nữ mang thai và người bị tái phát nhiều lần càng cần bác sĩ tìm nguyên nhân; không nên tự dùng thuốc còn thừa.
Tiểu buốt là gì? Vị trí và thời điểm đau cho biết điều gì?
Cơn đau có thể xuất hiện ở lỗ niệu đạo, nơi nước tiểu thoát ra ngoài, hoặc ở bên trong cơ thể, chẳng hạn phía sau xương mu, quanh bàng quang hoặc tuyến tiền liệt. Bác sĩ thường hỏi đau xuất hiện lúc bắt đầu tiểu, trong khi tiểu hay vẫn kéo dài sau khi tiểu xong, và có kèm triệu chứng nào khác không.
Ví dụ, đau kèm tiểu nhiều lần, tiểu gấp và khó chịu ở bụng dưới thường gặp hơn khi bàng quang bị nhiễm trùng hoặc viêm; nếu đồng thời có dịch tiết niệu đạo hoặc ngứa ở lỗ niệu đạo thì cần nghĩ đến viêm niệu đạo. Nếu kèm tiểu nhiều lần hoặc tiểu đêm, bạn có thể tham khảo bài Tiểu nhiều lần và tiểu đêm.
Tiểu buốt có phải lúc nào cũng là nhiễm trùng đường tiết niệu?
Không hẳn. Nhiễm trùng đường tiết niệu là nguyên nhân thường gặp, nhưng viêm niệu đạo, viêm tuyến tiền liệt, viêm bàng quang kẽ, co thắt bàng quang và viêm bàng quang sau xạ trị vùng chậu cũng có thể gây tiểu buốt. Ở phụ nữ, tình trạng này còn có thể liên quan đến thay đổi mô âm đạo sau mãn kinh, viêm âm đạo hoặc âm hộ, hay kích ứng do sữa tắm và các sản phẩm có hương thơm.
Vì vậy, khi bị tiểu buốt, không nên tự uống thuốc kháng sinh còn thừa ở nhà. Loại thuốc hoặc cách dùng không phù hợp có thể làm chậm việc tìm ra nguyên nhân thật sự.
Những nguyên nhân thường gặp của tiểu buốt là gì?
Viêm bàng quang là dạng nhiễm trùng đường tiết niệu thường gặp, phần lớn do vi khuẩn xâm nhập và sinh sôi trong bàng quang. Triệu chứng thường gặp gồm nóng rát khi tiểu, tiểu nhiều lần, tiểu gấp, khó chịu ở bụng dưới, nước tiểu đục, có mùi hoặc có máu. Nếu phát hiện nước tiểu có máu, bạn có thể tham khảo bài Tiểu ra máu.
Nếu nhiễm trùng lan ngược lên thận, có thể xuất hiện sốt, ớn lạnh và đau ở lưng hoặc hông ngay dưới xương sườn; tình trạng này gọi là viêm thận bể thận cấp và cần đi khám sớm.
Viêm niệu đạo là tình trạng niệu đạo bị viêm, sưng đau, thường liên quan đến bệnh lây qua đường tình dục như bệnh lậu hoặc nhiễm chlamydia, có thể gây nóng rát khi tiểu, dịch tiết màu trắng hoặc đục, hay buốt ở đầu dương vật. Khi do bệnh lây qua đường tình dục, triệu chứng có thể xuất hiện vài ngày đến vài tuần sau quan hệ, và cũng có người hoàn toàn không có triệu chứng.
Ở nam giới, nếu đồng thời đau âm ỉ vùng tầng sinh môn, bụng dưới hoặc vùng chậu, tình trạng có thể liên quan đến viêm tuyến tiền liệt. Viêm tuyến tiền liệt do vi khuẩn và hội chứng đau vùng chậu mạn tính có hướng xử trí khác nhau, cần bác sĩ đánh giá để phân biệt.
Ngoài ra, những tình trạng ảnh hưởng đến việc đi tiểu và khiến bàng quang khó làm rỗng, như sỏi đường tiết niệu hoặc phì đại lành tính tuyến tiền liệt, làm tăng khả năng nhiễm trùng đường tiết niệu; dùng ống thông tiểu lâu dài cũng có thể kích thích niệu đạo hoặc làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Tiểu buốt kèm đau bìu cần lưu ý gì?
Nếu viêm niệu đạo không được xử trí đúng cách, trong một số ít trường hợp nhiễm trùng có thể lan xuống mào tinh hoàn, gây sưng đau bìu. Nếu tiểu buốt đi kèm đau tinh hoàn hoặc đau bìu, nên đi khám sớm; bạn cũng có thể tham khảo bài Đau tinh hoàn.
| Nguyên nhân có thể | Biểu hiện thường gặp | Hướng đánh giá có thể thực hiện |
|---|---|---|
| Viêm bàng quang (nhiễm trùng đường tiết niệu dưới) | Nóng rát khi tiểu, tiểu nhiều lần, tiểu gấp, khó chịu bụng dưới, nước tiểu đục hoặc có máu | Tổng phân tích nước tiểu hoặc que thử; cấy nước tiểu khi cần |
| Viêm thận bể thận (nhiễm trùng đường tiết niệu trên) | Sốt, ớn lạnh, đau lưng hoặc hông dưới xương sườn, có thể kèm buồn nôn | Đi khám sớm, xét nghiệm nước tiểu và máu; chẩn đoán hình ảnh khi cần |
| Viêm niệu đạo / bệnh lây qua đường tình dục | Nóng rát khi tiểu, dịch tiết niệu đạo, ngứa lỗ niệu đạo; cũng có thể không có triệu chứng | Xét nghiệm nước tiểu, mẫu dịch niệu đạo và xét nghiệm bệnh lây qua đường tình dục |
| Viêm tuyến tiền liệt | Tiểu đau hoặc tiểu khó, kèm đau âm ỉ tầng sinh môn, bụng dưới hoặc vùng chậu; có thể sốt khi cấp tính | Hỏi bệnh, khám thực thể và xét nghiệm nước tiểu; đánh giá thêm tùy tình huống |
| Viêm hoặc kích ứng âm đạo (phụ nữ) | Ngứa âm hộ, tăng dịch tiết, hoặc buốt sau khi dùng sản phẩm có hương thơm | Khám phụ khoa và xét nghiệm dịch tiết tùy triệu chứng |
| Viêm bàng quang kẽ / co thắt bàng quang | Đau bàng quang hoặc bụng dưới, khó chịu khi tiểu tái diễn | Loại trừ nhiễm trùng trước, rồi xét nghiệm thêm tùy triệu chứng |
Tiểu buốt ở nam và nữ khác nhau thế nào?
Niệu đạo của phụ nữ ngắn hơn nam giới nên vi khuẩn dễ vào bàng quang hơn, vì thế viêm bàng quang khá phổ biến ở phụ nữ. Mang thai, sau mãn kinh, dùng biện pháp tránh thai có chất diệt tinh trùng và lau từ sau ra trước sau khi đi vệ sinh đều có thể làm tăng nguy cơ. Nếu phụ nữ đồng thời bị tăng dịch tiết âm đạo hoặc ngứa âm hộ, nguyên nhân có thể liên quan đến viêm âm đạo.
Ngược lại, nhiễm trùng bàng quang đơn thuần không phổ biến ở nam giới, vì vậy khi nam giới bị tiểu buốt, thông tin y khoa nhìn chung khuyên nên đi khám để bác sĩ xác định có liên quan đến viêm niệu đạo, bệnh lây qua đường tình dục, viêm tuyến tiền liệt hay tình trạng bàng quang khó làm rỗng hay không.
Ngoài ra, phụ nữ mang thai, người từ 65 tuổi trở lên, trẻ em, người mắc đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch và người đang dùng ống thông tiểu, nếu nghi ngờ nhiễm trùng đường tiết niệu, cũng nên đi khám sớm thay vì tự chờ theo dõi.
Tiểu buốt cần làm những xét nghiệm nào?
Mục đích của xét nghiệm là xác định có nhiễm trùng hay không, tìm vị trí và nguyên nhân có thể của nhiễm trùng, đồng thời loại trừ các vấn đề khác cần xử trí. Bác sĩ sẽ chọn xét nghiệm phù hợp dựa trên triệu chứng, giới tính, tuổi và tiền sử bệnh.
Hỏi bệnh và khám thực thể
Bác sĩ sẽ hỏi cơn đau bắt đầu khi nào, có chỉ đau khi tiểu không, có kèm sốt hoặc đau lưng không, nước tiểu có đục hoặc có máu không, số lần đi tiểu có thay đổi không, trước đây đã từng bị nhiễm trùng đường tiết niệu chưa, gần đây có bạn tình mới không, có đổi sản phẩm vệ sinh không, hoặc đã từng phẫu thuật hay xạ trị vùng tiết niệu – sinh dục chưa.
Trước khi đi khám, bạn có thể ghi lại thời điểm bắt đầu và diễn biến của triệu chứng, mang theo danh sách thuốc đang dùng; phụ nữ cũng nên cho biết mình có khả năng đang mang thai hay không.
Xét nghiệm nước tiểu và cấy nước tiểu
Tổng phân tích nước tiểu hoặc que thử giúp đánh giá ban đầu có nhiễm trùng hoặc tiểu máu hay không. Nếu triệu chứng không điển hình, tái phát nhiều lần, không cải thiện sau điều trị hoặc nghi ngờ nhiễm trùng đường tiết niệu trên, bác sĩ có thể cho cấy nước tiểu để tìm vi khuẩn gây bệnh và làm cơ sở chọn thuốc.
Khi nghi ngờ viêm niệu đạo, có thể cần lấy mẫu dịch niệu đạo hoặc dùng mẫu nước tiểu để xét nghiệm bệnh lây qua đường tình dục; một số xét nghiệm sẽ yêu cầu bạn không đi tiểu trong một khoảng thời gian trước khi lấy mẫu để kết quả chính xác hơn, vui lòng chuẩn bị theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Siêu âm và nội soi bàng quang
Nếu nhiễm trùng tái phát nhiều lần, hiệu quả điều trị không như mong đợi hoặc kèm tiểu ra máu, bác sĩ có thể cho siêu âm thận và bàng quang, khi cần sẽ nội soi bàng quang để quan sát bên trong bàng quang và tìm thêm nguyên nhân có thể.
| Xét nghiệm | Mục đích chính | Hạn chế có thể có |
|---|---|---|
| Hỏi bệnh và khám thực thể | Hiểu đặc điểm cơn đau và triệu chứng đi kèm để định hướng ban đầu | Biểu hiện có thể chồng lấn, cần kết hợp xét nghiệm khác |
| Tổng phân tích nước tiểu / que thử | Đánh giá ban đầu nhiễm trùng, bạch cầu hoặc tiểu máu | Kết quả bình thường chưa chắc loại trừ được viêm niệu đạo hoặc nguyên nhân khác |
| Cấy nước tiểu | Tìm vi khuẩn gây bệnh, làm cơ sở chọn thuốc | Cần chờ kết quả và lấy mẫu theo hướng dẫn |
| Dịch niệu đạo / xét nghiệm bệnh lây qua đường tình dục | Xác định có viêm niệu đạo hoặc bệnh lây qua đường tình dục hay không | Chọn xét nghiệm theo tiền sử phơi nhiễm; một số cần chờ kết quả |
| Siêu âm thận và bàng quang | Đánh giá sỏi, nước tiểu tồn lưu sau khi tiểu hoặc bất thường cấu trúc | Không thấy rõ mọi thay đổi nhỏ, cần kết hợp đánh giá lâm sàng |
| Nội soi bàng quang | Quan sát trực tiếp bên trong bàng quang và niệu đạo | Là thủ thuật xâm lấn, thực hiện tùy nhu cầu lâm sàng |
Điều trị tiểu buốt thế nào? Phòng ngừa hằng ngày ra sao?
Cách xử trí tiểu buốt phụ thuộc vào nguyên nhân chứ không chỉ đơn thuần là giảm đau. Hướng điều trị của từng nguyên nhân khác nhau rất nhiều, cần được bác sĩ đánh giá rồi mới quyết định.
Với nhiễm trùng đường tiết niệu do vi khuẩn, bác sĩ sẽ quyết định có cần dùng kháng sinh hay không; nếu được kê kháng sinh, hãy dùng đủ cả liệu trình theo chỉ dẫn dù triệu chứng đã đỡ. Nếu triệu chứng nặng lên nhanh sau khi bắt đầu điều trị hoặc không cải thiện trong khoảng hai ngày, hãy tái khám để được đánh giá lại.
Viêm niệu đạo thường cần điều trị bằng kháng sinh, và bạn tình gần đây cũng có thể cần được xét nghiệm và điều trị; nên tạm ngừng quan hệ tình dục cho đến khi cả hai hoàn tất điều trị và hết triệu chứng để tránh lây cho nhau. Các nguyên nhân như viêm tuyến tiền liệt, viêm bàng quang kẽ hoặc viêm âm đạo sẽ được điều trị và theo dõi tùy tình trạng của từng người.
Về chăm sóc hằng ngày, hãy nghỉ ngơi nhiều và uống đủ nước để nước tiểu có màu nhạt; trong thời gian có triệu chứng, hạn chế cà phê, rượu bia và nước ép trái cây vì có thể kích thích bàng quang. Thuốc giảm đau nên dùng theo tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ. Những biện pháp này chỉ giúp giảm khó chịu, không thể thay thế việc đi khám.
Để phòng ngừa, nên uống đủ nước mỗi ngày, không nhịn tiểu khi buồn tiểu, không vội vàng khi đi tiểu để bàng quang được làm rỗng tối đa có thể; lau từ trước ra sau sau khi đi vệ sinh, đi tiểu sớm sau khi quan hệ, mặc đồ lót bằng cotton hoặc rộng rãi hơn, và tránh dùng sản phẩm vệ sinh có hương thơm quanh bộ phận sinh dục. Dùng bao cao su suốt quá trình quan hệ cũng giúp giảm nguy cơ viêm niệu đạo và bệnh lây qua đường tình dục.
Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát nhiều lần thì làm sao?
Nếu bị hai lần trong vòng sáu tháng hoặc từ ba lần trở lên trong một năm, đó được xem là nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát. Nên để bác sĩ tiết niệu đánh giá xem có tình trạng bàng quang khó làm rỗng, sỏi hay nguyên nhân tiềm ẩn nào khác không, rồi cùng thảo luận cách phòng ngừa và theo dõi; không nên lần nào cũng tự mua thuốc để xử lý.
Khi nào tiểu buốt cần đi khám sớm?
Phần lớn trường hợp tiểu buốt có thể khám ở phòng khám thông thường, nhưng nên đi khám sớm nếu:
Sốt, ớn lạnh hoặc run, hoặc đau ở lưng hay hông ngay dưới xương sườn.
Nước tiểu có máu, hoặc có dịch tiết từ dương vật hay âm đạo.
Tiểu buốt kéo dài hơn một ngày, hoặc triệu chứng nặng lên nhanh sau điều trị hay không cải thiện trong khoảng hai ngày.
Tiểu buốt xảy ra ở nam giới, phụ nữ mang thai, người cao tuổi, trẻ em, người mắc đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch, hay người đang dùng ống thông tiểu.
Nếu đồng thời có lú lẫn, buồn ngủ bất thường hoặc khó nói, hãy đến khoa cấp cứu ngay hoặc gọi cấp cứu (tại Đài Loan là số 119); nhờ người khác đi cùng và không tự lái xe.
Uống đủ nước có thể giúp giảm khó chịu nhưng không thể thay thế việc đi khám. Nếu kèm sốt, đau lưng, tiểu ra máu hoặc có dịch tiết, hoặc đau kéo dài hơn một ngày, nên đi khám để bác sĩ đánh giá có cần xét nghiệm và điều trị hay không.
Không hẳn. Nhiễm trùng đường tiết niệu, viêm tuyến tiền liệt hoặc tình trạng bàng quang khó làm rỗng cũng có thể gây tiểu buốt. Nếu gần đây có bạn tình mới, không dùng bao cao su suốt quá trình quan hệ hoặc có dịch tiết niệu đạo, nên xét nghiệm bệnh lây qua đường tình dục cùng lúc.
Tiểu buốt không phải lúc nào cũng do nhiễm trùng bàng quang. Ví dụ, viêm niệu đạo có thể cần mẫu dịch tiết hoặc xét nghiệm bệnh lây qua đường tình dục, và một số nhiễm trùng kéo dài cũng có thể không phát hiện được bằng xét nghiệm nước tiểu thông thường. Nếu triệu chứng kéo dài, nên để bác sĩ tiết niệu đánh giá các khả năng khác như viêm tuyến tiền liệt hay viêm bàng quang kẽ.
Nếu bị hai lần trong sáu tháng hoặc từ ba lần trở lên trong một năm, nên khám chuyên khoa tiết niệu để tìm nguyên nhân tiềm ẩn như bàng quang khó làm rỗng hay sỏi. Không nên tự dùng kháng sinh còn thừa vì có thể làm chậm việc tìm ra nguyên nhân.
Nếu nghi ngờ viêm niệu đạo hoặc bệnh lây qua đường tình dục, nên tạm ngừng quan hệ cho đến khi cả bạn và bạn tình đều hoàn tất điều trị và hết triệu chứng. Bạn tình gần đây cũng có thể cần xét nghiệm; hãy hỏi bác sĩ về các bước tiếp theo.
Tiểu buốt thông thường có thể khám trước tại phòng khám tiết niệu. Nếu kèm sốt cao, ớn lạnh, đau lưng hoặc triệu chứng nặng lên nhanh, nên đi khám sớm; nếu có lú lẫn, buồn ngủ bất thường hoặc khó nói, hãy đến khoa cấp cứu ngay.
Tài liệu tham khảo y khoa
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine): Urination – painful
- NHS: Urinary tract infections (UTIs)
- NIDDK (National Institutes of Health): Bladder Infection (Urinary Tract Infection—UTI) in Adults
- NHS: Urethritis
- European Association of Urology (EAU): EAU Guidelines on Urological Infections
Lời khuyên của bác sĩ tiết niệu
- Khi tiểu buốt kèm sốt, ớn lạnh, đau lưng hoặc tiểu ra máu, hãy đi khám sớm, đừng ở nhà chờ theo dõi.
- Nam giới, phụ nữ mang thai, người cao tuổi hoặc người bị tái phát nhiều lần khi bị tiểu buốt nên để bác sĩ tìm nguyên nhân rồi mới quyết định cách xử trí.
- Nếu nghi ngờ liên quan đến bệnh lây qua đường tình dục, nên tạm ngừng quan hệ và đi xét nghiệm; bạn tình gần đây cũng có thể cần được đánh giá cùng.
- Đừng tự dùng kháng sinh còn thừa ở nhà; nếu bác sĩ kê kháng sinh, hãy dùng đủ liệu trình theo chỉ dẫn.
Tiểu buốt phần lớn liên quan đến nhiễm trùng hoặc viêm, nhưng nguyên nhân không chỉ có một. Chú ý vị trí, thời điểm đau và các triệu chứng đi kèm, đi khám sớm sẽ giúp tìm ra nguyên nhân và chọn cách xử trí phù hợp. Nếu bị tiểu buốt hoặc nóng rát khi tiểu, nên được bác sĩ tiết niệu thăm khám trực tiếp.
