Khi mong con một thời gian mà chưa có tin vui, nhiều người nghĩ ngay đến người vợ. Thực tế, nguyên nhân vô sinh có thể nằm ở người chồng, người vợ hoặc cả hai, và yếu tố nam giới chiếm một tỷ lệ đáng kể, vì vậy hai vợ chồng nên cùng được đánh giá.
Vô sinh nam thường không có triệu chứng rõ ràng, nhiều người chỉ phát hiện sau khi xét nghiệm tinh dịch cho thấy số lượng tinh trùng ít, khả năng di động kém hoặc hình dạng bất thường. Cũng có người lo lắng về khả năng sinh sản của mình vì sờ thấy khối ở bìu, đau tinh hoàn, hoặc từng phẫu thuật hay nhiễm trùng tinh hoàn.
Bài viết này tập trung vào nam giới: các nguyên nhân thường gặp, xét nghiệm tinh dịch, những đánh giá mà bác sĩ tiết niệu có thể chỉ định và các tình huống nên đi khám sớm. Nếu bạn còn bị sưng hoặc có khối ở bìu, có thể xem thêm bài sưng bìu.
Tóm tắt:Nguyên nhân vô sinh có thể ở nam giới, nữ giới hoặc cả hai. Ở nam giới, bất thường chất lượng tinh dịch khá thường gặp, nhưng cũng có nhiều trường hợp không tìm ra nguyên nhân. Giãn tĩnh mạch thừng tinh, vấn đề ở tinh hoàn, nhiễm trùng, khó xuất tinh, rối loạn nội tiết, hút thuốc, uống rượu, béo phì và một số thuốc có thể ảnh hưởng đến tinh trùng. Nên để hai vợ chồng cùng đánh giá; nam giới thường bắt đầu bằng xét nghiệm tinh dịch. Nếu có tiền sử phẫu thuật hoặc bệnh tinh hoàn, khối hoặc đau ở bìu, nên đi khám sớm.
Vô sinh nam là gì? Tinh trùng ít có phải là vô sinh không?
Thông thường, khi vợ chồng sinh hoạt tình dục đều đặn, không dùng biện pháp tránh thai mà sau một thời gian vẫn chưa có thai thì mới đánh giá xem có phải vô sinh hay không. Vô sinh nam là các yếu tố liên quan đến người chồng, thường gặp là bất thường chất lượng tinh dịch, gồm số lượng tinh trùng ít, khả năng di động kém hoặc hình dạng bất thường.
Tinh trùng ít có thể có thai tự nhiên không?
Có thể. Số lượng tinh trùng ít có thể làm việc thụ thai khó hơn, nhưng vẫn có khả năng có thai tự nhiên. Ngoài ra, xét nghiệm tinh dịch không chỉ xem số lượng mà còn xem khả năng di động và hình dạng. Kết quả cần được bác sĩ đánh giá cùng tình trạng của người vợ, không nên chỉ dựa vào một con số để tự kết luận.
Nguyên nhân thường gặp của vô sinh nam là gì?
Bất thường chất lượng tinh dịch là một trong những nguyên nhân thường gặp, có thể biểu hiện là số lượng tinh trùng ít hoặc không có, khả năng di động kém, hoặc hình dạng bất thường. Nhiều trường hợp tinh dịch bất thường không tìm ra nguyên nhân rõ ràng.
Tinh hoàn có nhiệm vụ sản xuất và dự trữ tinh trùng, nên khi tinh hoàn bị tổn thương, chất lượng tinh dịch có thể bị ảnh hưởng. Nguyên nhân gồm nhiễm trùng tinh hoàn, khối u, phẫu thuật, chấn thương hoặc vấn đề bẩm sinh như tinh hoàn ẩn. Một yếu tố thường gặp khác là giãn tĩnh mạch thừng tinh: các tĩnh mạch trong bìu giãn ra có thể làm tăng nhiệt độ tinh hoàn và liên quan đến việc giảm chất lượng tinh dịch. Có thể xem thêm triệu chứng và chẩn đoán giãn tĩnh mạch thừng tinh và chỉ định phẫu thuật giãn tĩnh mạch thừng tinh.
Rối loạn chức năng xuất tinh, ví dụ khó xuất tinh hoặc tinh dịch không ra được, cũng có thể ảnh hưởng đến việc thụ thai. Từng mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục như bệnh lậu hay chlamydia có thể gây viêm hoặc tắc đường sinh dục. Người đã thắt ống dẫn tinh sẽ không còn tinh trùng trong tinh dịch, và dù sau đó phẫu thuật nối lại, cũng không chắc sẽ thành công.
Rối loạn nội tiết (như testosterone thấp) cũng có thể ảnh hưởng đến việc sản xuất tinh trùng, xem thêm bài testosterone thấp. Ngoài ra, một số thuốc (kể cả hóa trị và lạm dụng steroid tổng hợp kéo dài), hút thuốc, uống nhiều rượu, béo phì, tiếp xúc một số hóa chất trong công việc đều có thể ảnh hưởng đến chất lượng tinh dịch, và một số nguyên nhân có thể cải thiện khi điều chỉnh.
Mặc quần lót rộng có thật sự giúp ích không?
Nhiệt độ bìu tăng liên quan đến việc giảm chất lượng tinh dịch, nên người ta thường khuyên tránh ngồi lâu, ngâm nước nóng lâu hoặc mặc đồ quá chật, nhưng việc mặc quần lót rộng có thật sự cải thiện khả năng sinh sản hay không thì chưa rõ ràng. Quan trọng hơn một thói quen riêng lẻ là tìm ra nguyên nhân và được đánh giá.
| Nguyên nhân có thể gặp | Biểu hiện thường gặp | Hướng đánh giá có thể chỉ định |
|---|---|---|
| Bất thường chất lượng tinh dịch (không rõ nguyên nhân) | Thường không có triệu chứng, phát hiện qua xét nghiệm | Xét nghiệm tinh dịch, lặp lại khi cần |
| Giãn tĩnh mạch thừng tinh | Bìu nặng tức, sờ thấy mạch máu ngoằn ngoèo, cũng có thể không có triệu chứng | Thăm khám, siêu âm bìu |
| Vấn đề ở tinh hoàn (nhiễm trùng, chấn thương, tinh hoàn ẩn, khối u, sau phẫu thuật) | Đau tinh hoàn, có khối, nhỏ lại hoặc có tiền sử liên quan | Thăm khám, siêu âm bìu, xét nghiệm máu |
| Rối loạn chức năng xuất tinh | Khó xuất tinh hoặc xuất tinh nhưng không có tinh dịch | Hỏi bệnh, khi cần xét nghiệm nước tiểu và các kiểm tra khác |
| Rối loạn nội tiết | Giảm ham muốn, mệt mỏi, cũng có thể không có triệu chứng | Xét nghiệm máu kiểm tra nội tiết |
| Ảnh hưởng của lối sống và thuốc | Hút thuốc, uống rượu, béo phì hoặc đang dùng thuốc có thể ảnh hưởng tinh trùng | Rà soát lối sống và thuốc, trao đổi với bác sĩ để điều chỉnh |
Vô sinh nam cần làm những xét nghiệm nào?
Bác sĩ sẽ hỏi về thời gian mong con, đời sống tình dục, đã có con hay chưa, tiền sử bệnh và phẫu thuật, tiền sử bệnh lây qua đường tình dục, các thuốc đang dùng, cùng thói quen như hút thuốc, uống rượu và môi trường làm việc, sau đó khám bìu và tinh hoàn.
Xét nghiệm tinh dịch
Xét nghiệm tinh dịch thường là xét nghiệm được chỉ định trước để đánh giá khả năng sinh sản của nam giới, xem thể tích tinh dịch, số lượng, khả năng di động và hình dạng tinh trùng. Trước khi lấy mẫu, thường được hướng dẫn kiêng xuất tinh một thời gian, lấy mẫu theo hướng dẫn của đơn vị xét nghiệm và nộp mẫu sớm để kết quả đáng tin cậy hơn.
Nếu kết quả lần đầu bất thường, thường sẽ xét nghiệm lại sau một khoảng thời gian để xem kết quả có ổn định không, rồi mới quyết định có cần kiểm tra thêm hay không.
Các kiểm tra bổ sung
Nếu xét nghiệm tinh dịch tiếp tục bất thường, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu kiểm tra nội tiết, siêu âm bìu hoặc xét nghiệm nước tiểu để tìm nguyên nhân, và khi cần sẽ chỉ định thêm các kiểm tra khác.
| Kiểm tra | Mục đích chính | Hạn chế có thể có |
|---|---|---|
| Hỏi bệnh và khám lâm sàng | Nắm tiền sử, lối sống và khám bìu, tinh hoàn | Không phải lúc nào cũng tìm ra nguyên nhân ngay |
| Xét nghiệm tinh dịch | Đánh giá thể tích tinh dịch, số lượng, khả năng di động và hình dạng tinh trùng | Một lần xét nghiệm chịu ảnh hưởng của thời gian kiêng và cách lấy mẫu, cần lặp lại để xác nhận |
| Siêu âm bìu | Quan sát tinh hoàn, mào tinh hoàn và giãn tĩnh mạch thừng tinh | Cần bác sĩ đánh giá kết hợp với triệu chứng |
| Xét nghiệm máu kiểm tra nội tiết | Đánh giá có rối loạn nội tiết hay không | Chọn mục xét nghiệm theo triệu chứng và kết quả tinh dịch |
| Xét nghiệm nước tiểu | Loại trừ nhiễm trùng hoặc vấn đề liên quan đến tiểu tiện | Không thể thay thế xét nghiệm tinh dịch |
Xử trí vô sinh nam và chăm sóc hằng ngày như thế nào?
Cách xử trí tùy thuộc vào nguyên nhân. Nếu tìm thấy nguyên nhân có thể xử lý như nhiễm trùng hoặc giãn tĩnh mạch thừng tinh, bác sĩ sẽ trao đổi các lựa chọn điều trị dựa trên đánh giá; nếu liên quan đến thuốc hoặc lối sống, sẽ bàn cách điều chỉnh. Trong một số trường hợp, người bệnh được giới thiệu đến chuyên khoa hỗ trợ sinh sản để xem xét các kỹ thuật như thụ tinh nhân tạo hoặc thụ tinh trong ống nghiệm.
Trong thời gian mong con, nên sinh hoạt tình dục đều đặn và cùng vợ/chồng đi khám để được đánh giá. Không tự mua thực phẩm chức năng hoặc chất bổ sung không rõ nguồn gốc; hãy trao đổi với bác sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào.
Về chăm sóc hằng ngày, có thể duy trì vận động đều đặn và ăn uống cân bằng, kiểm soát cân nặng, bỏ thuốc lá và giảm rượu bia, tránh dùng thuốc không rõ nguồn gốc, và lưu ý xem có tiếp xúc hóa chất trong công việc hay không.
Chưa có thai bao lâu thì nam giới nên đi kiểm tra?
Nên để hai vợ chồng cùng được đánh giá. Thông thường nên đi khám khi đã chủ động mong con đều đặn một năm mà chưa có thai; nếu người vợ lớn tuổi hoặc người chồng có tiền sử phẫu thuật tinh hoàn, nhiễm trùng hay điều trị ung thư, có thể đi khám sớm hơn mà không cần đợi đủ một năm.
Khi nào nên đi khám sớm?
Việc đánh giá vô sinh cần thời gian. Trong các trường hợp sau, không cần chờ đủ một năm mong con mới đi khám:
Người vợ lớn tuổi, hoặc đã biết một trong hai người có thể có vấn đề về sinh sản.
Người chồng có tiền sử chấn thương tinh hoàn, phẫu thuật, nhiễm trùng, tinh hoàn ẩn hoặc điều trị ung thư.
Sờ thấy khối ở bìu, tinh hoàn to lên, cứng hơn hoặc nhỏ lại, hoặc bìu đau, khó chịu kéo dài: hãy đi kiểm tra sớm.
Gặp khó khăn trong đời sống tình dục, như khó cương hoặc khó xuất tinh.
Từng mắc bệnh lây qua đường tình dục hoặc nghi ngờ viêm đường sinh dục.
Phần lớn nam giới không có triệu chứng rõ ràng, thường chỉ phát hiện khi mong con chưa được và đi xét nghiệm tinh dịch. Một số người có thể có khối ở bìu, đau hoặc vấn đề chức năng tình dục; những trường hợp này nên đi khám sớm.
Thường cần kiêng xuất tinh một thời gian, lấy mẫu theo hướng dẫn của đơn vị xét nghiệm và nộp mẫu sớm. Số ngày kiêng và cách lấy mẫu cụ thể xin làm theo hướng dẫn của đơn vị xét nghiệm.
Không hẳn. Kết quả một lần chịu ảnh hưởng của thời gian kiêng, cách lấy mẫu và tình trạng sức khỏe, nên bác sĩ thường cho xét nghiệm lại sau một khoảng thời gian để xác nhận kết quả có ổn định không rồi mới kết luận.
Không hẳn. Giãn tĩnh mạch thừng tinh có thể liên quan đến việc giảm chất lượng tinh dịch, nhưng không phải ai cũng bị ảnh hưởng, và có người hoàn toàn không có triệu chứng. Có cần xử trí hay không phải do bác sĩ đánh giá dựa trên xét nghiệm tinh dịch và triệu chứng.
Không. Vô sinh có thể liên quan đến người chồng, người vợ hoặc cả hai, nên hai vợ chồng nên cùng được đánh giá để không chậm trễ trong việc tìm nguyên nhân.
Nam giới có thể khám khoa tiết niệu trước, bác sĩ sẽ đánh giá bìu, tinh hoàn và xét nghiệm tinh dịch; người vợ có thể khám sản phụ khoa, khi cần sẽ được giới thiệu đến chuyên khoa hỗ trợ sinh sản để cùng trao đổi.
Tài liệu tham khảo y khoa
- NHS: Low sperm count
- NHS: Causes of infertility
- NHS: Diagnosis of infertility
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine): Semen analysis
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine): Infertility
Lời khuyên của bác sĩ tiết niệu
- Khi mong con một thời gian mà chưa có tin vui, hai vợ chồng nên cùng được đánh giá; nam giới thường bắt đầu bằng xét nghiệm tinh dịch.
- Nếu có tiền sử phẫu thuật tinh hoàn, nhiễm trùng, tinh hoàn ẩn, điều trị ung thư hoặc sờ thấy khối ở bìu, nên đi khám sớm.
- Không tự mua thực phẩm chức năng hoặc chất bổ sung không rõ nguồn gốc; hãy trao đổi với bác sĩ trước khi dùng.
- Vận động đều đặn, ăn uống cân bằng, bỏ thuốc lá và giảm rượu bia có lợi cho sức khỏe chung và việc chăm sóc hằng ngày.
Vô sinh nam là vấn đề thường gặp, bạn không cần lo lắng một mình. Trong đa số trường hợp, cần xác định nguyên nhân trước thì mới xử trí phù hợp. Cùng bạn đời đi đánh giá sớm sẽ giúp tận dụng thời gian. Nếu mong con một thời gian mà chưa có tin vui, hãy đến bác sĩ tiết niệu để được thăm khám trực tiếp.
