ถุงอัณฑะบวม: สาเหตุและการตรวจ

ถุงอัณฑะบวมคือภาวะที่ถุงอัณฑะซึ่งห่อหุ้มอัณฑะมีขนาดใหญ่กว่าปกติ อาจเป็นข้างเดียวหรือสองข้าง อาจปวดหรือไม่ปวดเลยก็ได้ บางคนคลำพบก้อนบนหรือข้างอัณฑะขณะอาบน้ำ

ในถุงอัณฑะมีอัณฑะ ท่อเก็บอสุจิ (epididymis) สายสะดืออัณฑะ (spermatic cord) และหลอดเลือด อาการบวมอาจมาจากส่วนใดส่วนหนึ่ง หรือเกิดจากอวัยวะในช่องท้องเลื่อนลงมาในถุงอัณฑะผ่านขาหนีบ บวมขึ้นกะทันหันหรือค่อย ๆ บวม ปวดหรือไม่ คลำแล้วเหมือนถุงน้ำหรือก้อนแข็ง ล้วนเป็นเบาะแสสำคัญ

หากปัญหาหลักคืออาการปวด ดูเพิ่มเติมได้ที่บทความปวดอัณฑะ บทความนี้เน้นเรื่องถุงอัณฑะบวมและก้อนที่อัณฑะ สรุปสาเหตุที่พบบ่อย การตรวจ และสถานการณ์ที่ควรรีบพบแพทย์

ประเด็นสำคัญ: สาเหตุที่พบบ่อยของถุงอัณฑะบวม ได้แก่ ถุงน้ำรอบอัณฑะ (hydrocele) หลอดเลือดดำขอดที่ถุงอัณฑะ (varicocele) ท่อเก็บอสุจิอักเสบ และไส้เลื่อนขาหนีบ ส่วนใหญ่รักษาได้ แต่หากคลำพบก้อนแข็งที่ตัวอัณฑะ หรืออัณฑะโตขึ้นหรือแข็งขึ้น ต้องตรวจแยกเนื้องอกอัณฑะ หากถุงอัณฑะปวดรุนแรงและบวมขึ้นกะทันหัน อาจเป็นอัณฑะบิดขั้ว ควรไปห้องฉุกเฉินทันที (โทร 119 ในไต้หวัน) ก้อนไส้เลื่อนที่ดันกลับไม่ได้และปวด หรือมีอาเจียนร่วมด้วย ก็ต้องพบแพทย์ทันที

ถุงอัณฑะบวมกับก้อนที่อัณฑะต่างกันอย่างไร

ถุงอัณฑะบวมคือถุงอัณฑะทั้งหมดหรือข้างใดข้างหนึ่งโตขึ้น มักพบจากน้ำคั่ง หลอดเลือดดำขอด หรือการอักเสบ ส่วนก้อนที่อัณฑะคือคลำพบส่วนที่นูนขึ้นเฉพาะที่บนตัวอัณฑะหรือข้าง ๆ ทั้งสองอย่างอาจเกิดพร้อมกัน และแยกเองได้ยากว่าก้อนมาจากส่วนใด

ถุงอัณฑะบวมแต่ไม่ปวด ไม่ต้องกังวลใช่ไหม

ไม่จำเป็น ถุงน้ำรอบอัณฑะและหลอดเลือดดำขอดส่วนใหญ่ไม่ปวดและมักไม่รุนแรง แต่เนื้องอกอัณฑะก็มักแสดงออกเป็นก้อนที่ไม่ปวด หรืออัณฑะโตขึ้นและแข็งขึ้น หากมีถุงอัณฑะบวมหรือก้อนโดยไม่ทราบสาเหตุ ควรพบแพทย์เพื่อตรวจ

---

ถุงอัณฑะบวมมีสาเหตุที่พบบ่อยอะไรบ้าง

ถุงน้ำรอบอัณฑะคือภาวะที่มีของเหลวสะสมรอบอัณฑะ มักไม่ปวด คลำแล้วเหมือนลูกโป่งใส่น้ำ เกิดได้ข้างเดียวหรือสองข้าง พบบ่อยในทารกแรกเกิด และส่วนใหญ่ยุบเองภายในไม่กี่เดือนหลังคลอด ส่วนในผู้ใหญ่มักไม่ค่อยยุบเอง หากทำให้ไม่สบายอาจพิจารณาผ่าตัด

หลอดเลือดดำขอดที่ถุงอัณฑะคือหลอดเลือดดำในถุงอัณฑะขยายตัว พบบ่อยที่ด้านซ้าย คลำแล้วเหมือนกลุ่มหลอดเลือดคดเคี้ยว อาจรู้สึกหน่วง ๆ และอาจเกี่ยวข้องกับภาวะการเจริญพันธุ์ลดลง ดูเพิ่มเติมได้ที่อาการและการวินิจฉัยหลอดเลือดดำขอดที่ถุงอัณฑะ หากชายสูงอายุเกิดหลอดเลือดดำขอดขึ้นกะทันหัน แพทย์อาจส่งตรวจไตเพื่อแยกเนื้องอกไตที่ขัดขวางการไหลกลับของเลือด

ท่อเก็บอสุจิอักเสบหรืออัณฑะอักเสบมักทำให้ถุงอัณฑะแดง บวม ร้อน และปวด อาจมีไข้ ปัสสาวะแสบขัด หรือมีหนองจากท่อปัสสาวะร่วมด้วย ในชายอายุน้อยมักเกี่ยวข้องกับโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ เช่น หนองใน และคลามีเดีย ส่วนผู้สูงอายุมักเกี่ยวข้องกับการติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ

ไส้เลื่อนขาหนีบคือลำไส้หรือเนื้อเยื่อในช่องท้องเลื่อนลงมาในถุงอัณฑะผ่านขาหนีบ ก้อนมักโตขึ้นเมื่อยืน ไอ หรือเบ่ง และอาจเล็กลงเมื่อนอนราบ ดูเพิ่มเติมได้ที่อาการและการวินิจฉัยไส้เลื่อน

เนื้องอกอัณฑะมักแสดงออกเป็นก้อนที่อัณฑะ อัณฑะโตขึ้น หรือรู้สึกถุงอัณฑะหนักและแข็ง มักเป็นข้างเดียว อาการเหล่านี้อาจเกิดจากสาเหตุอื่นได้ ไม่ได้แปลว่าเป็นเนื้องอกแน่นอน แต่ต้องรีบตรวจเพื่อยืนยัน สาเหตุอื่น ๆ ได้แก่ การบาดเจ็บ อาการบวมหลังผ่าตัดอวัยวะเพศ และอาการบวมทั้งตัวจากภาวะหัวใจล้มเหลวหรือโรคอื่น

ทำไมถุงอัณฑะบวมปวดขึ้นกะทันหันต้องพบแพทย์ทันที

ถุงอัณฑะปวดรุนแรงร่วมกับบวมขึ้นกะทันหัน อาจเป็นอัณฑะบิดขั้ว ซึ่งทำให้เลือดไปเลี้ยงอัณฑะไม่ได้ หากรักษาล่าช้าอาจต้องสูญเสียอัณฑะ ถือเป็นภาวะฉุกเฉิน ควรไปห้องฉุกเฉินทันที (โทร 119 ในไต้หวัน) อย่ารอดูอาการ

สาเหตุที่เป็นไปได้	อาการที่พบบ่อย	แนวทางการประเมินที่อาจได้รับ
ถุงน้ำรอบอัณฑะ	บวมไม่ปวด เหมือนถุงน้ำ ข้างเดียวหรือสองข้าง	คลำตรวจ ส่องไฟ อัลตราซาวด์ถุงอัณฑะ
หลอดเลือดดำขอดที่ถุงอัณฑะ	มักเป็นด้านซ้าย เหมือนกลุ่มหลอดเลือดคดเคี้ยว อาจรู้สึกหน่วง	คลำตรวจขณะยืน อัลตราซาวด์ถุงอัณฑะ อัลตราซาวด์ไตเมื่อจำเป็น
ท่อเก็บอสุจิอักเสบ/อัณฑะอักเสบ	แดง บวม ร้อน ปวด อาจมีไข้ ไม่สบายขณะปัสสาวะ หรือมีหนอง	ตรวจปัสสาวะ ตรวจคัดกรองโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ อัลตราซาวด์
ไส้เลื่อนขาหนีบ	โตขึ้นเมื่อยืนหรือเบ่ง อาจเล็กลงเมื่อนอนราบ	คลำตรวจ ตรวจขณะไอ อัลตราซาวด์
เนื้องอกอัณฑะ	คลำพบก้อนที่อัณฑะ อัณฑะโตหรือแข็ง มักไม่ปวด	อัลตราซาวด์ถุงอัณฑะ ตรวจเลือดหาสารบ่งชี้มะเร็ง
อัณฑะบิดขั้ว	ปวดรุนแรงกะทันหัน บวม อาจมีคลื่นไส้อาเจียน	ประเมินที่ห้องฉุกเฉินทันที

---

ถุงอัณฑะบวมต้องตรวจอะไรบ้าง

แพทย์จะถามว่าบวมเริ่มเมื่อไร บวมขึ้นกะทันหันหรือค่อย ๆ โต ปวดหรือไม่ มีการบาดเจ็บ ไข้ หรืออาการทางปัสสาวะหรือไม่ และก้อนเปลี่ยนไปเมื่อยืนหรือเบ่งหรือไม่ จากนั้นตรวจถุงอัณฑะ อัณฑะ และขาหนีบ

การคลำตรวจและการส่องไฟ

แพทย์จะคลำบริเวณที่บวมเพื่อประเมินว่าก้อนมาจากตัวอัณฑะ ท่อเก็บอสุจิ สายสะดืออัณฑะ หรือขาหนีบ และอาจส่องไฟผ่านถุงอัณฑะ หากบริเวณที่บวมแสงผ่านได้ มีแนวโน้มเป็นถุงน้ำรอบอัณฑะ หลอดเลือดดำขอดอาจไม่ชัดเมื่อนอนราบ แพทย์จึงอาจให้ยืนตรวจ

อัลตราซาวด์ถุงอัณฑะและการตรวจอื่น ๆ

อัลตราซาวด์ถุงอัณฑะเป็นการตรวจที่ใช้บ่อยในการประเมินถุงอัณฑะบวม ช่วยแยกน้ำคั่ง หลอดเลือดดำขอด การอักเสบ หรือก้อนเนื้อในอัณฑะ และดูการไหลเวียนเลือดได้ หากสงสัยการติดเชื้อจะตรวจปัสสาวะและคัดกรองโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ หากสงสัยเนื้องอกอัณฑะอาจตรวจเลือดหาสารบ่งชี้มะเร็ง และส่งตรวจภาพถ่ายทางรังสีเพิ่มเติมตามผล

รายการตรวจ	จุดประสงค์หลัก	ข้อจำกัดที่อาจมี
ซักประวัติและคลำตรวจ	ประเมินตำแหน่งก้อนและความเร่งด่วน	หากบวมมากอาจคลำตัวอัณฑะได้ไม่ชัด
การส่องไฟ	ประเมินเบื้องต้นว่ามีของเหลวสะสมหรือไม่	ใช้แทนการยืนยันด้วยอัลตราซาวด์ไม่ได้
อัลตราซาวด์ถุงอัณฑะ	แยกน้ำคั่ง หลอดเลือดดำขอด การอักเสบ หรือก้อนเนื้อ ประเมินการไหลเวียนเลือด	ต้องให้แพทย์แปลผลร่วมกับอาการ
ตรวจปัสสาวะ/คัดกรองโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์	ยืนยันว่ามีการติดเชื้อหรือไม่	ต้องเลือกรายการตามอาการและประวัติการสัมผัส
ตรวจเลือด (สารบ่งชี้มะเร็ง)	ช่วยประเมินเมื่อสงสัยเนื้องอกอัณฑะ	ผลปกติไม่สามารถตัดเนื้องอกได้ ต้องดูร่วมกับภาพถ่ายทางรังสี

---

ถุงอัณฑะบวมรักษาอย่างไร และดูแลตัวเองประจำวันอย่างไร

การรักษาขึ้นอยู่กับสาเหตุ ถุงน้ำรอบอัณฑะหากไม่รบกวนชีวิตประจำวัน สามารถติดตามอาการเป็นระยะ หากโตขึ้นจนไม่สบาย อาจพิจารณาการผ่าตัดถุงน้ำรอบอัณฑะ หลอดเลือดดำขอดหากมีอาการปวดไม่สบายหรือมีผลต่อการเจริญพันธุ์ แพทย์อาจปรึกษาเรื่องการผ่าตัดกับคุณ ส่วนไส้เลื่อนขาหนีบมักต้องประเมินช่วงเวลาที่เหมาะสมในการผ่าตัดซ่อม

ท่อเก็บอสุจิอักเสบมักต้องใช้ยาปฏิชีวนะตามการประเมินของแพทย์ หากเกี่ยวข้องกับโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ คู่นอนก็อาจต้องได้รับการตรวจ ส่วนเนื้องอกอัณฑะต้องให้แพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะรีบวางแผนตรวจเพิ่มเติมและรักษา

ในการดูแลประจำวัน ช่วงที่อักเสบหรือบวมปวด สามารถใส่กางเกงชั้นในแบบกระชับเพื่อยกถุงอัณฑะ และลดกิจกรรมหนัก เมื่อแพทย์อนุญาต อาจใช้ถุงเย็นห่อผ้าขนหนูประคบเย็นช่วงสั้น ๆ หลีกเลี่ยงไม่ให้น้ำแข็งสัมผัสผิวหนังโดยตรง

ตรวจอัณฑะด้วยตัวเองได้ไหม

ได้ หลังอาบน้ำขณะที่ถุงอัณฑะคลายตัว ให้คลำอัณฑะทั้งสองข้างเบา ๆ เพื่อให้คุ้นเคยกับขนาด รูปร่าง และสัมผัสตามปกติ หากพบก้อนใหม่ ข้างใดข้างหนึ่งโตขึ้นหรือแข็งขึ้น หรือรู้สึกถุงอัณฑะหนัก ควรพบแพทย์ อย่าเฝ้าดูเองนานเกินไป

---

ถุงอัณฑะบวมแบบไหนควรรีบพบแพทย์

ถุงอัณฑะบวมส่วนใหญ่สามารถนัดตรวจที่ห้องตรวจผู้ป่วยนอกได้ แต่หากมีอาการต่อไปนี้ ควรรีบพบแพทย์:

ถุงอัณฑะปวดรุนแรงและบวมขึ้นกะทันหัน หรือมีคลื่นไส้อาเจียนร่วมด้วย: อาจเป็นอัณฑะบิดขั้ว ควรไปห้องฉุกเฉินทันที (โทร 119 ในไต้หวัน)

ก้อนที่ขาหนีบหรือถุงอัณฑะดันกลับไม่ได้ แข็งและปวด หรือมีปวดท้องอาเจียนร่วมด้วย: ควรพบแพทย์ทันที

ถุงอัณฑะแดง บวม ร้อน ปวด ร่วมกับไข้ ปัสสาวะแสบขัด หรือมีหนองจากท่อปัสสาวะ

คลำพบก้อนใหม่ที่อัณฑะ ข้างใดข้างหนึ่งโตขึ้นหรือแข็งขึ้น หรือรู้สึกถุงอัณฑะหนัก

ถุงอัณฑะบวมหรือช้ำชัดเจนหลังได้รับบาดเจ็บ

แหล่งอ้างอิงข้อมูลทางการแพทย์

• MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine): Scrotal swelling
• MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine): Hydrocele
• MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine): Varicocele
• NHS: Epididymitis
• NHS: Symptoms of testicular cancer